Khi Đồng Minh quay mặt!

USA and Turkey country flag. Concept fight, war, business competition, conflict or sporting events, isolated on white

Đó chính là tình trạng của 2 nước đồng minh bao năm gắn bó trong Liên minh NATO, Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ!

Mối quan hệ ngoại giao giữa 2 nước đã căng thẳng suốt nhiều tháng quanh việc Thổ giam giữ một Mục sư người Mỹ suốt từ năm 2016 vì bị cáo buộc dính líu vào một âm mưu đảo chính lật đổ Tổng thống Recep Tayyip Erdogan. Tình trạng căng thẳng đến mức đối đầu lên đến cao điểm với lệnh trừng phạt và áp đặt mức thuế quan của Mỹ đã đẩy nền kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ rơi vào khủng hoảng. Hồi tuần trước Tổng thống Donald Trump thông báo biện pháp tăng gấp đôi mức thuế đánh trên thép và nhôm nhập cảng từ Thổ Nhĩ Kỳ. Chuyện này làm rung động thị trường và dẫn đến hậu quả đồng lira Thổ Nhĩ Kỳ bị mất giá thảm hại.

*

Dù mức Tổng Sản lượng nội địa, tức GDP, của Thổ trong năm qua tăng 7.4%, thuộc hạng tăng trưởng rất mạnh trên thế giới. Thế nhưng đồng lira của Thổ Nhĩ Kỳ hôm 10/8/2018 đã sụt giá nặng nề sau khi Tổng Thống Donald Trump loan báo tăng thuế nhập cảng thép và nhôm của Ankara.

Qua mạng xã hội Twitter, ông Trump nói thép của Thổ Nhĩ Kỳ sẽ bị đánh thuế 50% và nhôm 20%. Ông Trump còn nói thêm, mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và đồng minh trong khối NATO này “hiện không tốt đẹp chút nào”! Ngay sau đó đồng lira của Thổ Nhĩ Kỳ đã bị sụt giá 16,6%, sau khi từ đầu năm đã bị mất giá gần một nửa so với đồng Mỹ kim.

Cạnh đó ra vẻ Tổng thống Hoa Kỳ còn muốn đẩy mạnh thêm áp lực hơn nữa qua việc đang xem xét có thể phạt vạ ngân hàng quốc doanh Halkbank Thổ vì đã giúp Iran né tránh biện pháp bao vây kinh tế của Mỹ.

Cố vấn kinh tế của Tòa Bạch Ốc Kevin Hassett loan báo Hoa Kỳ đang theo dõi sát tình hình tài chính Thổ Nhĩ Kỳ sau khi đồng tiền lira của Thổ sụt giá tới mức thấp nhất so với đồng Mỹ kim.

Tổng thống Erdogan vẫn tỏ ra cứng rắn với bài diễn văn đọc trên truyền hình mới đây qua đó ông loan báo rằng để trả đũa thuế nhập cảng thép và nhôm của chính quyền Trump đưa ra, Thổ Nhĩ Kỳ nay tẩy chay mọi sản phẩm điện tử do Hoa Kỳ sản xuất.

Để đáp trả, hôm đầu tuần, Tổng thống Erdogan ra lệnh phong tỏa tài sản 2 viên chức Hoa Kỳ để trả đũa vụ trừng phạt của Hoa Thịnh Đốn chống lại Bộ trưởng Tư pháp và Bộ trưởng Nội vụ Thổ Nhĩ Kỳ vì chuyện giam giữ Mục sư Andrew Brunson.

Tổng thống Erdogan kêu gọi dân chúng Thổ tẩy chay không dùng điện thoại iPhone mà thay bằng Samsung của Đại Hàn và 2 sản phẩm nội hoá của Thổ là điện thoại là Venus và Vestel.

Tổng thống Erdogan mạnh mẽ lên án Hoa Kỳ đơn phương gây ra cuộc chiến kinh tế, gọi đó là một cuộc “khủng bố kinh tế” và khẳng định Thổ quyết không nhượng bộ.

Tổng Thống Thổ lên án nhà lãnh đạo Hoa Kỳ “đâm sau lưng Thổ Nhĩ Kỳ”và hăm dọa, Mỹ sẽ phải trả giá.

Nhưng cuộc khủng hoảng kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ đã kéo dài trong quá trình sản xuất. Trong hầu hết nhiệm kỳ của mình, Tổng thống Recep Tayyip Erdogan đã được hưởng lợi từ mức tăng trưởng kinh tế đáng kinh ngạc, được đầu tư nước ngoài và một sự bùng nổ xây dựng. Nhưng tăng lãi suất toàn cầu, kết hợp với sự quan tâm của nhà đầu tư làm mát tại các thị trường mới nổi như Thổ Nhĩ Kỳ, đã đe dọa sẽ chấm dứt thời điểm tốt đẹp. Phần lớn nợ của Thổ Nhĩ Kỳ là bằng đô la Mỹ, khiến cho việc trả tiền bằng lira yếu hơn thậm chí còn tốn kém hơn nhiều. Cọng rơm cuối cùng cho các nhà đầu tư quốc tế, là quyết định của Erdogan về việc bổ nhiệm người con rể làm bộ trưởng tài chính. Thông điệp không thể nhầm lẫn, của Erdogan là “sẽ không tăng lãi suất khi dù phải đối phó với nguy cơ sụp đổ tiền tệ đi chăng nữa”.

Nhiều người tỏ ra ngạc nhiên vì cuộc khủng hoảng hiện nay tại Thổ Nhĩ Kỳ và băn khoăn về lý do tại sao nay Mỹ có thể áp dụng biện pháp trừng phạt cứng rắn một quốc gia đồng minh, thành viên của Minh ước Bắc Đại Tây Dương NATO chỉ vì số phận của một mục sư người Mỹ đã bị Thổ giam giữ từ hai năm nay? Thế nhưng sự thật không đơn giản như vậy vì đã có quá nhiều biến cố xảy ra từ cuối năm 2002.

*

Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ là một quốc gia nửa Âu nửa Á, và tính theo địa dư thì Á nhiều hơn Âu. Trăm năm trước đây, khi đế quốc Hồi giáo Ottoman sụp đổ, lãnh tụ Thổ lúc ấy Mustapha Kemal đã muốn canh tân xứ sở theo mô hình Âu Châu với một chế độ mang tính chất thế quyền hơn thần quyền và loại bỏ ảnh hưởng của tôn giáo trong sinh hoạt chính trị. Sau đó nhờ vị trí địa dư có tính chất chiến lược trên đại lục địa Âu-Á nhìn xuống vùng biển miền Nam, trong thời chiến tranh lạnh, Thổ Nhĩ Kỳ được coi là một nước Tây phương và là thành viên của Minh ước NATO để chặn đà bành trướng của Liên bang Xô viết. Thế nhưng khi Liên Xô tan rã rồi sụp đổ thì tình hình đã đổi khác kể từ năm 1992.

Năm 2001, một trào lưu mới thành hình tại Thổ với một tập hợp chính trị mới là đảng Công lý và Phát triển, gọi tắt theo tiếng Thổ là AKP. Đảng này thắng cử nhiều lần kể từ năm 2002, theo xu hướng khôi phục ảnh hưởng của Hồi giáo và chủ nghĩa quốc gia dân tộc của Thổ. Một lãnh tụ của đảng AKP là đương kim Tổng thống Recep Tayyip Erdogan lên lãnh đạo và dần dần thâu tóm quyền lực theo Tổng thống chế và muốn xứ sở phải là cường quốc trong khu vực tiếp cận cả với Âu châu, Á châu và Trung Đông.

Tuy nhiên, về kinh tế, chính quyền Erdogan lại có nhiều sai lầm về chính sách, quan trọng nhất là việc vay mượn ngoại quốc vượt quá khả năng thanh toán. Mối đe dọa nặng nhất bị coi như tai họa của Thổ là chính quyền chỉ đi vay để bành trướng và nay rơi vào hoàn cảnh không thể trả nợ.

Về mặt ngoại giao, càng ngày chính quyền Thổ càng có khuynh hướng lánh xa Tây phương trong lúc vẫn vay ngoại tệ của ngân hàng Âu châu, trong khi đó về chính trị, nhà cầm quyền Thổ đã trở nên độc tài hơn, gia tăng sức mạnh quân sự và lực lượng an ninh, tiến dần tới chế độ toàn trị sau cuộc phản đảo chính vào tháng Bảy năm 2016.

*

Việc chính quyền Erdogan bắt giam một mục sư người Mỹ theo đạo Tin Lành đã sống tại Thổ Nhĩ Kỳ từ 23 năm qua chỉ là giọt nước tràn ly chứ không là lý do đưa tới căng thẳng về mặt ngoại giao giữa 2 nước vì trên thực tế, Thổ đã xin mua một số lượng lớn chiến đấu cơ phản lực F-35 của Mỹ.

Thế nhưng mới trong tuần này, Tổng Thống Donald Trump bồi thêm một cú nữa với quyết định cấm chuyển giao cho Thổ Nhĩ Kỳ 100 phi cơ F35!

Quyết định này là một cú sốc cho Ankara nhưng cũng có thể gây ra nhiều ảnh hưởng phức tạp cho chính nước Mỹ.

Thổ Nhĩ Kỳ có kế hoạch trong thập kỷ tới cải tiến toàn bộ lực lượng không quân, và với số 100 chiến đấu cơ phản lực F35 mua của Hoa Kỳ, Thổ sẽ trở thành quốc gia sử dụng F35 lớn thứ ba trên thế giới.

Nhưng việc hủy bỏ hợp đồng này cũng sẽ làm phức tạp vấn đề đối với Hoa Kỳ. Một số thành phần chính của phi cơ F35 do các công ty Thổ Nhĩ Kỳ sản xuất. Vì thế, Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ ước tính sẽ mất tới hai năm để tìm các nhà cung cấp mới và hội đủ điều kiện để thay thế bất kỳ công ty Thổ Nhĩ Kỳ nào bị cắt khỏi chương trình sản xuất F35.

Trong khi đó, trung tâm chính của Âu châu để sửa phi cơ F35 và động cơ của F-35 là căn cứ Eskisehir, ở Tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ.

Từ khi lên nhậm chức, thoạt tiên Tổng Thống Trump có vẻ thân thiện với Tổng Thống Erdoga. Trong một thời gian, có vẻ như chính quyền Trump sẽ đạt được thỏa thuận của Thổ để xoa dịu những căng thẳng và bảo đảm cứu được Mục sư Brunson.

Trump tin rằng ông đã đạt được thỏa thuận hồi tháng trước với Erdogan để giải thoát cho Mục sư Brunson để đổi lấy việc Israel thả một phụ nữ Thổ Nhĩ Kỳ bị cáo buộc cung cấp tiền cho Hamas. Phụ nữ đó tên là Ebru Ozakan, được thả vào ngày 16 /7. Nhưng Brunson vẫn bị quản thúc tại gia.

Thế nhưng nhiều nguồn tin khả tín từ Hoa Thịnh Đốn nói rằng “cuộc đàm phán đã sụp đổ trong tháng qua”. Bấy giờ, Tổng Thống Trump, dường như tức giận vì tuyên bố của Erdogan nênTrump cảm thấy như thể mình bị phản bội nên muốn trả đũa.

*

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, trong bài viết đăng trên tờ New York Times số ra cuối tuần qua, cảnh cáo rằng các biện pháp trừng phạt của Trump chống lại Thổ Nhĩ Kỳ cuối cùng sẽ quay lại trở lại Hoa Kỳ.

Ông Erdogan còn nói thẳng không giấu diếm rằng “Mỹ đã thất bại trong việc đảo ngược xu hướng đơn phương và kém tôn trọng này (chuyện đó) sẽ đòi hỏi chúng ta bắt đầu tìm kiếm những người bạn mới và đồng minh mới.”

Nhiều viên chức Quốc phòng cao cấp của Hoa Kỳ, trong đó có cả Bộ trưởng Quốc phòng James Mattis, đã khuyến cáo về việc loại bỏ Thổ Nhĩ Kỳ khỏi chương trình F-35.

Ankara là một đối tác địa chính trị quan trọng và nền tảng của liên minh NATO, và căn cứ không quân Incirlik ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ là một căn cứ tiền phương quan trọng cho các hoạt động của Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Đông, đặc biệt là chiến dịch chống lại Nhà nước Hồi giáo. Đây cũng là nơi có một kho dự trữ bom nguyên tử B61 của Hoa Kỳ, một trụ cột của chiến lược ngăn chặn việc phát triển vũ khí hạt nhân ở Âu châu. Ankara cũng là một đối tác quan trọng trong việc xây dựng lại Syria như Tây Âu, Nga, và sắp xếp lại kế hoạch quyền lực quốc gia bị chiến tranh tàn phá.

Việc bán F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ là một vấn đề gây tranh cãi, bởi vì Ankara cũng có kế hoạch mua hệ thống hỏa tiễn S-400 do Nga chế tạo tinh vi. Các quan chức cho biết viêc tích hợp S-400 với các phi cơ F-35 và NATO có thể xâm phạm các bí mật quân sự của Mỹ và liên minh.

Diễn biến về mối quan hệ căng thẳng giữa hai nước Mỹ- Thổ có thể bùng nổ thành một cuộc chiến kính tế và nay cuộc khủng hoảng ở Thổ Nhĩ Kỳ có thể làm cho các đồng minh truyền thống của nước Mỹ không còn xem Hoa Kỳ là một đối tác đáng tin cậy và đáng tin cậy trong các vấn đề thương mại; để quay sang các nước khác, như Trung Cộng và Nga.

Gần đây, Ngũ Giác Đài tuyên bố, “binh sĩ Hoa Kỳ và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ sớm bắt đầu tiến hành các cuộc tuần tra chung ở miền bắc Syria gần thành phố Manbij” nhưng nay mối căng thẳng mới nhất có thể khiến một số hoạt động này bị đình trệ, thậm chí còn bị nghi ngờ.

Trong những năm gần đây, Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến gần hơn tới Iran và Nga, là hai nước trong số các đối thủ chiến lược của Hoa Kỳ. Thổ đã hợp tác với cả hai nước nói trên trong cuộc chiến về Syria và chuyển sang mua hệ thống hỏa tiễn phòng thủ S-400 từ Moscow.

*

Sai lầm kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ là đi vay quá sức trả khiến đồng bạc mất giá từ lâu, rồi biện pháp trừng phạt của Mỹ mới gây

Ngoài việc đả kích Hoa Kỳ để huy động quần chúng bên trong, Chính quyền Thổ không có nhiều giải pháp hữu hiệu cho nền kinh tế tài chính đang mỗi lúc mỗi trầm trọng hơn.

Gánh nợ công của Thổ hiện lên tới gần 500 tỷ Mỹ kim, với 80% là nợ bằng tiền Mỹ, còn lại là món nợ bằng đồng Âu kim -tức Euro của Âu Châu. Hơn 100 tỷ của khoản nợ quá lớn này sẽ đáo hạn trong năm nay.

Trong khi nhà cầm quyền Thổ không dám tăng lãi suất để đồng Lira khỏi mất giá vì sợ gây ra nạn suy trầm sản xuất và thất nghiệp trầm trọng thì Tổng Thống Erdogan cương quyết không chấp nhận kế hoạch cứu vãn kinh tế mà Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế muốn cho Thổ vay để trả nợ đổi lấy cam kết

chấn chỉnh lại hệ thống chi thu công quỹ. Với ông Erdogan, việc cải cách theo điều kiện của IMF là sự xâm phạm chủ quyền quốc gia của Thổ. Vì thế khi đứng mấp mé bên bờ vực kinh tế sụp đổ, nhằm vừa có tiền trả nợ vừa không bị ràng buộc thì chỉ có một phương cách ông Erdogan đang lựa chọn là xin vay tiền của Trung Cộng bất chấp hậu quả bị lệ thuộc hơn vào một quốc gia ở quá xa.

Người Thổ cũng gây rắc rối nhiều cho nỗ lực của Mỹ chống lại Nhà nước Hồi giáo tự phong khai. Thoạt tiên họ buộc Hoa Kỳ đàm phán trong một năm qua việc sử dụng Căn cứ Không quân Incirlik, và sau đó xâm nhập vào miền bắc Syria, nhắm vào các đồng minh người Kurd của Washington. Khi nói đến Iran, Ankara đã làm mọi thứ có thể làm suy yếu chính sách của Hoa Kỳ, cho dù bằng cách đàm phán một thỏa thuận hạt nhân riêng biệt hay phản đối và sau đó giúp Iran tránh được sự trừng phạt. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang giữ từ 15 đến 20 công dân Mỹ-Thổ Nhĩ Kỳ, trong số đó có cả một nhà khoa học NASA. Ba nhân viên Thổ Nhĩ Kỳ của Tòa Đại sứ Hoa Kỳ cũng đã bị bắt. tất cả những người này đều bị sử dụng như những món hàng thương lượng.

*

Để làm giảm đi một cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc vào tháng tới, người Thổ nay phải tự giúp mình. Con rể của Tổng thống, Berat Albayrak, cũng là bộ trưởng tài chính và ngân khố của Thổ Nhĩ Kỳ, đã tiết lộ một kế hoạch có trách nhiệm khá cao. Theo Bloomberg, Albayrak có kế hoạch theo đuổi kỷ luật tài chính, giúp các công ty bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi vụ đồng lira mất giá, và trái với những tin đồn, chính phủ Thổ sẽ không nắm giữ các khoản tiền gửi ngoại hối – tin tố tđẹp cho các nhà đầu tư nước ngoài. Đồng thời, Bộ trưởng Tài chính Thổ nói rằng “ các dữ liệu kinh tế căn bản không cho thấy điều kiện tồi tệ nào buộc đồng lira tuột giá. Do đó, theo chính quyền Thổ thì “rõ ràng Thổ đang bị “tay chơi lớn nhất của hệ thống tài chính toàn cầu tấn công khủng bố”. Điều đó có nghĩa Thổ đổ trút hết trách nhiệm cho Hoa Kỳ!

Trong khi đó, Nga đã không bỏ lỡ cơ hội. Ngoại trưởng Nga mới hôm qua đã dẫn đầu một phái đoàn

Đến Ankara để tiếp tục thảo luận về biện pháp thực thi các thỏa thuận về “vùng giảm căng thẳng” tại Syria. Sau đó trong cuộc họp báo chung với ngoại trưởng Cavusoglu tại thủ đô Ankara, Ngoại trưởng Lavrov khẳng định: đây là nỗ lực đưa các tổ chức đối lập vũ trang trở lại cuộc sống bình thường lúc truy kích khủng bố. Ngoại trưởng Nga mô tả tình hình tại tỉnh Idlib hiện là phức tạp nhất.

Idlib là căn cứ lớn nhất còn lại của quân nổi dậy, gồm lực luợng Jabhat al-Nusra với hàng chục ngàn tay súng. Mới đây, Tổng thống Syria Assad tuyên bố sẽ tái chiếm tỉnh miền bắc này còn Thổ thì hiện có hàng chục đồn quan sát sát biên giới.

Ngoại trưởng Cavusoglu tỏ ý hy vọng trong thương luợng với Nga có thể tìm kiếm giải pháp về Idlib.

Đó là mặt nổi nhưng các nha 2quan sát quốc tế đều tin rằng Moscow đang ra sức cố gắng tranh thủ Thổ Nhĩ Kỳ vì tình hình hiện nay cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ và Hoa Kỳ đã có những lợi ích và ưu tiên khác nhau. Những thay đổi này, ở cấp độ căn bản là kết quả của một thế giới đang thay đổi, trong đó Hoa Kỳ và Thổ không còn có mối đe dọa chung, tầm quan trọng của Thổ Nhĩ Kỳ đối với Washington nay đã suy yếu và chuyện Ankara phát triển quan hệ với Moscow, cho thấy, căn cứ Không quân trước đây rất quan trọng của Hoa Kỳ tại Thổ nay chưa chắc có ích gì cho nước Mỹ một khi có mâu thuẫn bùng nổ.

Phải chăng, tình thế càng lúc càng đến gần ước đoán là Hoa Kỳ sẽ bế quan tỏa cảng, quay về chú tâm vào chuyện riêng, để mặc cho thế giới- nói chung- và khu vựa Địa Trug Hải, nói riêng, đối phó với những biến chuyển đầy đe dọa!

Phạm Thạch Hồng

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply