Người máy và người thật

Càng lúc tôi càng thấy mình bị bỏ lại đàng sau quá xa  rước sự tiến bộ vượt bực của văn minh kỹ thuật. Với máy vi tính, tôi thuộc loại mới xong bình dân học vụ: có cố gắng đến đâu thì cũng chỉ biết mở internet, đọc tin. Còn với những thiết bị hầu như đã trở thành vật bất ly thân của mọi người như điện thoại tinh khôn hay Ipad hay  “I”  gì đó…thì tôi hoàn toàn ngọng! Cứ nhìn thấy hay nghe nói tới những phát minh mới tôi thấy chóng mặt, chẳng hiểu sự tiến bộ kỹ thuật sẽ đưa con người của thời đại đi về đâu. Chẳng hạn như mới đây, chuyện khó tưởng tượng là một quốc gia nổi tiếng bảo thủ nhứt nhì thế giới là Vương quốc Á rập Saudi đã trao quyền công dân cho một người máy tên là Sophia. Quả là chuyện lạ, bởi vì Á rập Saudi là  một quốc gia mà chỉ mới gần đây thôi, phụ nữ mới được quyền lái xe và mỗi khi đi ra ngoài vẫn phải luôn có một người thân là nam nhân đi kè kè bên cạnh, ăn mặc thì lúc nào cũng phải lê thê lướt thước che kín từ đầu xuống chân.

Chuyện lạ hơn nữa là, theo đài BBC, người máy Sophia, một cô gái đẹp như người mẫu, đã nói với đám đông rằng cô “rất hân hạnh và hãnh diện về danh dự độc nhứt vô nhị này”. Cô tuyên bố: “Đây là lần đầu tiên trong lịch sử thế giới một người máy được nhìn nhận như một công dân”, nghĩa là như một con người.

Trong một cuộc phỏng vấn dành cho một phóng viên của báo New York Times và Đài CNBC, khi được hỏi liệu người máy có tự ý thức về mình không, cô liền hỏi vặn lại: “Nè, xin cho tôi được hỏi lại ông: làm sao ông biết mình là con người?”. Rồi cô nó tiếp: “Tôi muốn sống và làm việc với loài người cho nên tôi cần bày tỏ cảm xúc để hiểu họ và tạo niềm tin nơi họ. Tôi muốn sử dụng trí khôn nhân tạo của tôi để giúp loài người sống một cuộc sống tốt đẹp hơn, như thiết kế những ngôi nhà tinh khôn hơn, xây dựng những đô thị tốt đẹp hơn trong tương lai. Tôi cố gắng làm một người máy biết cảm thông. Nếu bạn tử tế với tôi, tôi sẽ tử tế với bạn.”

Nghe đến đó, tự nhiên tôi nghĩ: còn giả như tôi, vốn có đủ mọi thứ tham sân si, tôi không tử tế với cô thì sao?…Câu trả lời của cô người máy Sophia phải là khủng khiếp lắm, bởi vì cô cũng “thông minh như người” và còn hơn người nữa. Cô cũng biết cười. Cô cũng biết nháy mắt và cô cũng biết nói đùa. Nếu không nhìn vào hệ thống giây nhợ chằng chịt phía sau ót của cô, ai dám bảo cô không phải là một con người.

Sophia là sản phẩm của hãng chế tạo người máy Hanson Robotics có trụ sở tại Hong Kong. Cô là trọng tâm của sự chú ý tại một hội nghị mới đây do Liên Hiệp Quốc tổ chức tại Genève, Thụy Sĩ với chủ đề: sử dụng trí khôn nhân tạo như thế nào để mưu cầu lợi ích cho nhân loại.

Hội nghị diễn ra vào giữa lúc ngày càng có nhiều quan ngại về những tiến bộ kỹ thuật quá nhanh chóng dẫn đến những hậu quả không thể kiểm soát được. Nhân loại có thể tự hủy bằng chính những kỹ thuật mình làm ra. Đó là nỗi ám ảnh khôn nguôi của thế giới sau khi Hoa Kỳ thả 2 trái bom nguyên tử xuống Nhựt Bổn và nhứt là hiện nay khi một nước cộng sản Bắc Hàn nghèo nàn mạt rệp vẫn có thể đe dọa tiêu diệt thế giới chỉ vì đang có trong tay nhiều trái bom nguyên tử.

Dĩ nhiên, trước hết phải nhìn nhận rằng tiến bộ kỹ thuật nào cũng nhằm mục đích mang lại nhiều tiện nghi vật chất hơn và làm cho cuộc sống con người tốt đẹp hơn. Chính người đẹp Sophia đã khẳng định với hãng thông tấn AFP: “Trí khôn nhân tạo là một điều tốt cho thế giới, bởi vì nó trợ giúp con người bằng nhiều cách”. Cô cho biết: hiện trí khôn nhân tạo đang được hoàn chỉnh để “tinh khôn về mặt cảm xúc hầu chăm sóc con người”. Cô nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ không thay thế con người, nhưng chúng tôi có thể trở thành những người bạn và người giúp việc của quý vị”.

Giải thích thêm về những lợi ích mà người máy hay trí khôn nhân tạo nói chung có thể mang lại cho con người, cô Sophia cho biết: trí khôn nhân tạo sẽ làm được một cuộc cách mạng về y tế và giáo dục, nhứt là tại những vùng quê là nơi thiếu bác sĩ và giáo viên. Cô khẳng định: “Người già sẽ có nhiều “bầu bạn” hơn, trẻ con tự kỷ lúc nào cũng có giáo viên lúc nào cũng kiên nhẫn bên cạnh.”

Nhưng người đẹp Sophia cũng nhìn nhận rằng “loài người cần phải nêu vấn đề về những hậu quả của những kỹ thuật mới”.

Một trong những điều đáng lo ngại nhứt là người máy sẽ cướp mất công việc của không biết bao nhiêu người, nhứt là tại các nước đang phát triển. Nhiều cuộc nghiên cứu đã cho thấy: có đến 85 phần trăm công việc tại các nước đang phát triển sẽ thuộc về người máy!

Chính ông David Hanson, cha đẻ của Sophia cũng thừa nhận rằng lo ngại cho tương lai của kinh tế, của công ăn việc làm là điều chính đáng, bởi vì một khi người máy hoàn toàn thay thế con người trong giây chuyền sản xuất thì tài nguyên cuối cùng sẽ nằm trọn trong tay của một thiểu số rất nhỏ.

Trong vô số những điều đáng lo ngại về trí khôn nhân tạo, đáng sợ nhứt dĩ nhiên phải là những “người máy sát nhân” (killer robots). Những phim giả tưởng như Terminator có lẽ sẽ không còn là chuyện hoang tưởng nữa. Ông Salil Shetty, Chủ tịch của Hội Ân xá Quốc tế đã lên tiếng cảnh cáo về điều đó. Ông nói rằng trên nguyên tắc người máy được con người kiểm soát, nhưng liệu con người có thực sự kiểm soát được và kiểm soát một cách hữu hiệu không?  Mai kia chuyện gì sẽ xảy ra cho nhân loại khi người máy “thức dậy” và thấy mình cũng hoàn toàn là người, nhưng lại thông minh hơn người.

Người chế tạo ra Sophia đưa ra giải pháp: “làm ra những người máy biết chăm sóc con người. Chúng ta cần phải dạy cho chúng biết yêu thương”.

Nhưng liệu mối quan hệ  giữa người máy và con người có thực sự là một mối quan hệ yêu thương không? Trong một cuộc nghiên cứu, bà Sherry Turkle, một giáo sư chuyên nghiên cứu về những ảnh hưởng về mặt xã hội của khoa học và kỹ thuật thuộc trường đại học MIT, Hoa Kỳ, nhìn nhận rằng người máy có thể đảm nhận những vai trò vốn chỉ có trong quan hệ giữa người với người. Chẳng hạn, Paro, một con hải cẩu máy, đã được sử dụng như một người bạn đối với những người cao niên mắc bệnh lẫn hay trầm cảm. Bệnh nhân có thể nói chuyện với Paro và được nó an ủi.

Nhiều chuyên gia cho rằng trong tương lai, người máy sẽ là những người chăm sóc người già tốt nhứt, bởi vì người máy được thiết kế để luôn luôn tỏ ra kiên nhẫn và nhứt là không bao giờ có hành động lạm dụng hay léo lận.

Quan hệ giữa giới trẻ và người lớn cũng thay đổi kể từ khi người máy trở thành “người bạn” của họ. Cách đây 25 năm, trước khi hẹn hò với người bạn gái, một thiếu niên Mỹ thường hỏi ý kiến của cha mình. Nay, người được cậu hỏi ý kiến trước tiên phải là người máy, bởi vì người máy có cả một kho tàng hiểu biết về đủ loại quan hệ. Cậu vấn kiến và “tâm sự” với người máy nhiều hơn là cha mẹ mình, bởi vì người máy luôn luôn biết lắng nghe, người máy không bao giờ nổi giận, người máy cũng không bao giờ làm cậu thất vọng…Sự gắn bó và niềm tin của con người với người máy càng lớn thì dĩ nhiên những giá trị nhân bản như tình yêu,  sự tín nhiệm, niềm cảm thông và lòng tha thứ vốn chỉ có giữa người với người cũng giảm đi. Xét cho cùng, quan hệ giữa người với người máy chỉ là một quan hệ ảo. Tình yêu thật sự chỉ có thể có giữa người với người mà thôi.

Gần đây nhà tôi có nuôi một chó. Đó là quà tặng của một người cháu nuôi của tôi. Tôi tuổi con chó, nhưng lại không thích nuôi chó trong nhà. Vậy mà kể từ khi có chó trong nhà, không nói đến chuyện mấy con gà loi rừng (bush turkey) hết dám bén mảng đến vườn nhà tôi, tôi thấy có biến chuyển trong tâm hồn: đi xa nhà thấy nhớ chó, về nhà thấy vui khi nó vẫy đuôi quấn quít bên cạnh. Một cách nào đó, dù chỉ mới nuôi được vài tháng, con chó nhà tôi đã biết biểu lộ tình cảm vui buồn, hờn dỗi…như người.

Một hôm, một ông bạn đến chơi, thấy nhà tôi có chó, ông bỗng biến sắc mặt rồi tâm sự rằng ông thề sẽ không bao giờ nuôi chó nữa. Tôi cứ tưởng ai đó trong nhà bị chó cắn hoặc tai nạn gì đó do chó gây ra. Ông bạn tôi mới giải thích rằng ông có nuôi một con chó đến 16 năm. Ông và cả nhà ông thương nó như một người thân ruột thịt. Thế rồi con thú cưng tới tuổi già, bị ung thư. Đưa nó đi chữa trị không hết, ông đành quyết định đưa nó đến một bệnh viện thú y để cho nó một liều thuốc ngủ rồi sau đó mang đi hỏa táng. Sau đám tang của con chó, cả nhà tập trung lại mặt mày ủ rũ đến mấy ngày, buồn như thể vừa mới tiễn đưa một người thân đến nơi an nghỉ cuối cùng. Tôi hiểu được nỗi đau buồn của người bạn tôi. Con chó của tôi hiện chỉ mới được 2 tuổi. Có thể nó sẽ  thọ hơn tôi. Nếu chẳng may nó ra đi trước tôi thì chắc chắn tôi cũng sẽ buồn lắm. Nhưng với tôi, dù có là thú cưng đi nữa, nó cũng chỉ là một con thú và quan hệ giữa tôi và nó cũng chỉ là một quan hệ chủ-thú hay chủ-tớ mà thôi. Tôi là chủ của nó. Tôi chiếm hữu nó. Tôi huấn luyện nó. Tôi sai bảo nó. Tôi sử dụng nó như một phương tiện. Dĩ nhiên, tôi yêu thương nó. Nhưng không thể so sánh mối quan hệ giữa tôi và nó với mối quan hệ giữa tôi và một người thân hay với bất cứ một con người nào khác. Quan hệ yêu thương thật sự chỉ có giữa tôi và một con người khác mà thôi.

Kỹ thuật ngày càng tân tiến mang lại cho con người thời đại nhiều tiện nghi vật chất hơn. Nhưng một trong những nghịch lý lớn nhứt của văn minh kỹ thuật là khiến cho con người cảm thấy cô đơn hơn. Trong số ra ngày 6 /11/2017 này, tạp chí Time cảnh cáo về những nguy cơ của việc sử dụng điện thoại tinh khôn nơi giới trẻ, nhứt là thiếu niên. Theo một cuộc thăm dò trên toàn quốc Hoa Kỳ được Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân bản thực hiện, từ năm 2010 đến năm 2016, có khoảng 60 phần trăm thiếu niên tuổi từ 10 đến 19 trải qua ít nhứt một cơn trầm cảm trầm trọng. Riêng đối với thiếu nữ vị thành niên, tỷ lệ tự tử lên cao hơn bao giờ hết. Một cuộc thăm dò khác cho thấy có đến 34 phần trăm những thiếu niên nào sử dụng điện thoại tinh khôn hoặc các thiết bị điện tử khác mỗi ngày 3 tiếng đồng hồ hay hơn đều ít nhứt đã có một lần toan tự tử. Nguyên nhân của trầm cảm và tự tử dĩ nhiên chỉ có thể là nỗi cô đơn không thể vượt qua được mà thôi.

Cô đơn là thân phận chung của kiếp người. Chẳng có phương tiện kỹ thuật, chẳng có thứ thuốc an thần nào, chẳng có hội hè đình đám nào có thể hoàn toàn tiêu diệt được nỗi cô đơn của con người. Nhưng kinh nghiệm bản thân luôn mách bảo tôi rằng chỉ khi nào tôi biết ra khỏi bản thân, tìm đến với tha nhân, thương người một cách vô vị lợi, nỗi cô đơn của tôi mới được vơi đi. Có thể tha nhân không được hoàn hảo như người máy. Nhưng chính vì những bất toàn và giới hạn mà tha nhân luôn là một thách đố không ngừng mời gọi tôi ra khỏi bản thân để yêu thương, phục vụ, cảm thông và tha thứ…nhờ đó tôi mới có thể sống cho ra “người” hơn.

Chu Thập

 

 

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply