Philip Roth, người Mỹ không trầm lặng

Mỗi lần một nhà văn nổi tiếng qua đời, người ta thường nói văn học vừa mất nhà văn lớn nhất. Câu đó được nhắc lại, rất nhiều lần, từ khi nghe tin Philip Roth tạ thế. Trong trường hợp này, câu đó không ngoa. Philip Roth quả thực là một trong những nhà văn hàng đầu, nếu không phải là nhà văn hiện đại quan trọng nhất thế giới.

Với ngòi bút táo bạo, khinh bạc, khiêu khích, ngang ngược, châm biếm, khôi hài, Roth là nhân chứng số 1 về nước Mỹ, xã hội Mỹ, người Mỹ.

Muốn hiểu thể chế, đời sống chính trị của Hoa Kỳ, chỉ cần đọc “Alexis de Tocqueville”. Muốn hiểu ảnh hưởng của chính trị, của thời cuộc tới đời sống của mỗi người Mỹ, chỉ cần đọc Roth.

“Pastor American” (bản tiếng Pháp: “Pastorale Américaine”) nói lên cái khủng hoảng của xã hội Mỹ, vết thương sâu kín của mỗi gia đình Mỹ từ khi có chiến cuộc Việt Nam.

Bối cảnh là một gia đình trưởng giả, thành công về mọi phương diện. Seymour Levov, gốc di dân Do Thái, là điển hình của “self-made man” của “American dream”. Nhìn từ ngoài, gia đình Levov là một tổ ấm hạnh phúc. Vợ là cựu hoa khôi, chồng thành công, có địa vị, được ngưỡng mộ, kính nể. Nhìn từ bên trong, đó là một bi kịch. Cô con gái chống chiến tranh Việt Nam, chống xã hội tiêu thụ, tìm mọi cách đạp đổ những giá trị mà Levov tin tưởng. Gia đình mâu thuẫn, không khí ngột ngạt, “American dream” trở thành ác mộng. Cái thành công bề mặt không che nổi cái rạn nứt bên trong.

Một người Mỹ Do Thái 

Roth để lại 31 tác phẩm hầu hết đều nói lên cái rạn nứt của xã hội Mỹ, cái bơ vơ của mỗi cá nhân trong những cơn lốc của lịch sử. Roth là một người Mỹ Do Thái (historiquement juif, profondément Américain – như ông tự nhận trong một cuộc phỏng vấn trên báo Pháp).

Là người Do Thái, ông phơi trần bộ mặt trái của người Do Thái, tới độ cộng đồng Do Thái coi ông là kẻ phản bội. Là người Mỹ, ông diễn tả bộ mặt trái của “American dream”, khiến có người gọi một “người Mỹ không trầm lặng”, trái với một “quiet American”.

Roth là một cái nhìn tỉnh táo, tàn nhẫn, lạnh lùng, không nhân nhượng. Cái nhìn của một nhà văn lớn: Roth viết không phải để chiều lòng độc giả, chiều lòng cộng đồng, chiều lòng người đồng hương. Chỉ chiều lòng văn chương.

Đó là một nhà văn hoàn toàn tự do, không đếm xỉa đến sự phán xét của dư luận. Không có tự kiểm duyệt, nhân danh luân lý, đạo đức, danh dự cộng đồng, tự ái dân tộc, hay bất cứ lý do lỉnh kỉnh gì khác. Roth chỉ tôn trọng một điều: sự thực.

Ông phơi bày trên trang giấy khuôn mặt thực của xã hội. Trong hầu hết 31 tác phẩm, từ “Portnoy et son complexe” (nguyên tác Anh Ngữ: “Portnoy’s complaint”) tới những cuốn tiểu thuyết cuối cùng, Roth không ngừng đả kích, châm biếm cái đạo đức giả, cái bệnh thời thượng gọi là “political correctness.”

Roth nói nhà văn chỉ có một bổn phận: trung thực với chính mình và chỉ nên có một ưu tư: phẩm chất của văn chương.

Từ Thức

Be the first to comment

Leave a Reply