Thủy điện: nhân tai chực chờ …

Hôm Thứ Hai 23/7, tại Lào, đập thủy điện Xepian-Xe Nam Noy đang xây dựng tại tỉnh Attapeu –vùng Đông Nam Lào, giáp ranh Việt Nam- chưa hoàn thành bị vỡ khiến 5 tỷ mét khối nước đổ ập xuống, nhận chìm ít nhất bảy ngôi làng làm hàng trăm người mất tích. Cho tới nay con số thương vong chính thức chưa thể xác nhận, chỉ biết mới tìm thấy được hàng chục thi thể. Dòng nước hung bạo cuốn phăng nhà cửa khiến người dân phải leo lên nóc những công trình còn đứng vững, hoặc đeo bám trên cây lánh nạn.

Nguyên nhân gây ra tai nạn thảm khốc chưa được xác định nhưng theo Công ty xây dựng đập thủy điện này thì đập bị vỡ vì mưa lớn trong nhiều ngày.

Chi tiết về vụ vỡ đập

Cho tới giờ này, những tin tức về vụ vỡ đập thủy điện Xepian-Xe Nam Noy không có nhiều và không mấy chi tiết vì nhà cầm quyền Lào không muốn giới truyền thông bên ngoài loan tin quá chi tiết về vụ vỡ đập.

Một số ký giả Thái Lan nói với đài BBC rằng đơn xin visa (M-B2) –chiếu khán đặc biệt cho giới truyền  thông đã bị Bộ Ngoại giao Lào từ chối hôm hôm 25/7.

Tương tự như CSVN, khác với đa số các quốc gia trên thế giới, Lào đòi hỏi các nhà báo nước ngoài phải có chiếu khán đặc biệt dành cho gới truyền thông –vốn bị cứu xét khắt khe-  mới có thể vào hành nghề

Nhiều đoạn phim được truyền thông địa phương đưa lên mạng cho thấy dân chúng bị kẹt trên các mái nhà chờ cứu nạn, nhiều người chỉ kịp chạy khỏi nhà với vài vật dụng vội mang theo. Tổng cộng 7 ngôi làng chìm trong nước.

Đã có khoảng hơn 6.000 người dân Lào trong khu vực vỡ đập hiện lâm cảnh màn trời chiếu đất, không nơi cư trú. Về phần nhà nước Lào thì họ không thông báo con số người chết mà chỉ cho biết có “131 người mất tích” (!) .

Đâp thủy điện Xepian-Xe Nam Noy đang trong giai đoạn xây dựng và đã bắt đầu tích trữ nước nhưng không biết rõ lượng nước đã tích trữ là bao nhiêu.

Đập Xepian-Xe Nam Noy, do một công ty hợp doanh giữa nhà nước Lào với một công ty Thái Lan và hai tập đoàn Hàn Quốc – trong đó có một chi nhánh của SK, một trong những tập đoàn lớn nhất của Nam Hàn. (Cũng cần biết, trong số các đơn vị có tham dự công trình đập thủy điện Xepian-Xe Nam Noy có công ty Cổ phần Xây dựng và Nhân lực Việt Nam – CM Vietnam).  Đập nước này được xây dựng trên một nhánh sông Mekong tại vùng cực Nam Lào, gần biên giới Việt Nam và Cam Bốt. Dự án đập thủy điện 410 megawatt được ước tính bắt đầu hoạt động vào năm 2019, gồm hai đập chính và năm hồ chứa, làm chuyển dòng ba nhánh sông.

Sau khi hoàn thành, 90% sản lượng điện từ dự án sẽ được bán cho công ty điện EGAT Thái Lan, và 10% còn lại bán cho công ty điện EDL của Lào.

Không thấy nhắc gì đến khách hàng Việt Nam trong dự án đâp này, nhưng trên thực tế Việt Nam đã và đang mua điện từ các đập thủy điện của Lào từ lâu nay.

Khi Bộ trưởng Năng lượng và Khoáng sản Lào, Khammany Inthirath sang thăm Việt Nam hồi 4/2018, ông ta đã bàn việc hợp tác xuất cảng điện cho Việt Nam. Hai bên đã tìm cách xây dựng các khung pháp lý và hạ tầng để thực hiện việc này. (Thực tế là Việt Nam luôn trong tình trạng thiếu điện. Theo ước tính, sản lượng điện cần nhập khẩu vào Việt Nam tăng hơn 37.5 % vào năm 2025 và tăng lên 58.5 % vào năm 2035, theo một bài báo nghiên cứu đăng trên tạp chí The Diplomat hồi tháng 4/2018.)

Nguyên nhân vỡ đập

Về nguyên nhân trực tiếp của vụ vỡ đập, theo tin từ công ty xây dựng Đại Hàn, sau đợt mưa dữ dội cuối tuần trước từ Thứ Sáu, 20/7, đã thấy xuất hiện một vết nứt rộng 11 cm ở phần giữa đập. Một nhà thầu Nam Hàn khác cho biết “phần trên của đập” đã bị nước cuốn đi gần 24 giờ trước khi toàn bộ con đập đổ sụp vào lúc 8 giờ tối Thứ Hai 23/7, xả ra một khối nước khổng lồ. Vẫn theo một trong các nhà thầu Nam Hàn thì nhà cầm quyền địa phương đã được thông báo ngay từ hôm Chủ nhật, và việc di tản dân cư vùng ven đập đã bắt đầu tiến hành trước khi đập vỡ.

Tuy nhiên mọi cố gắng cứu vãn con đập đã không thành công, một phần vì mưa rất lớn và hồ trữ nước dài 770 mét và cao 16 mét đã bị vỡ một ngày sau đó.

Tham vọng làm giàu nhờ thủy điện

Lào có tham vọng trở thành ‘bình điện’ của Á châu (the battery of Asia tức nước xuất cảng điện năng lớn nhất trong khu vực) , với nhiều dự án xây đập thủy điện có vốn đầu tư ngoại quốc dọc suốt hệ thống sông ngòi nước này.

Theo tạp chí Nikkei Asian Review trong khi Âu châu ngần ngại đầu tư vào thủy điện ở Lào ví quan ngại đến ảnh hưởng tới môi trường, nhất là về sinh tồn của nhiều loài cá ở khu vực sông Mekong thì các nước khác như Thái Lan và Trung Cộng đã hăm hở đầu tư ồ ạt vào lĩnh vực này tại Lào.

Trên 30% khoản tiền đầu tư ngoại quốc 6 tỷ 600 triệu Mỹ kim vào Lào từ 1986 được bỏ vào các đập thủy điện.

Hiện Lào đã vận hành 42 nhà máy thủy điện, 39 đập thủy điện, và còn đang xây 53 đập thủy điện nữa. Các đập thủy điện đang hoạt động ở Lào có công suất 6,000 MW và chính phủ Lào ôm tham vọng đến năm 2020 sẽ đạt tới công suất 14,000 MW.

Thảm họa này là bằng chứng cụ thể cho mối quan ngại lâu nay tại Lào, quốc gia muốn trở thành “cột trụ về cung cấp điện” với tiềm năng to lớn về thủy điện. Là một nước nhiều núi non hiểm trở, không có biển, do một đảng hậu cộng sản nắm toàn quyền lãnh đạo theo kiểu toàn trị, dộc quyền quyết định mô hình phát triển theo ý mình, từ một thập niên qua Lào đã tung ra rất nhiều dự án thủy điện trên những dòng sông chính, trong đó có dòng sông Mekong và các phụ lưu.

Có đến 45 đập thủy điện được xây dựng tại Lào, trong đó khoảng 12 đập đã đi vào hoạt động. Theo tạp chí International Journal on Hydropower & Dams, Lào “có thể cung cấp 26.500 megawatt từ thủy điện, và hiện chỉ mới khai thác 25% tiềm năng này”.

Trong khi tương lai trù phú, thịnh vượng –theo tham vọng của nhà  nước Lào- vẫn còn xa vời thì  hậu quả nhãn tiền  là các tai nạn  xảy ra liên tục. Một đập thủy điện mới bị vỡ gần nhất là ngày 11/9/2017. Nguyên nhân theo giới chức địa phương cáo buộc thì” đơn vị phụ trách đã xây dựng đập trên khu vực đầm lầy, nên khi đập vỡ đã đổ thừa cho mưa lũ!”. Trước đó vào tháng 12/2016, một đường ống dẫn nước đến động cơ vận hành của một công trình thủy điện ở một tỉnh miền nam Lào, gần biên giới Việt Nam, cũng đã bị vỡ. Nguyên nhân tai nạn là vì đập được dựng trên vùng đất có độ dốc vốn trước đây đã xảy ra các vụ đất chuồi, và nay càng trở nên bất ổn vì công trường xây dựng đập nước.

Ảnh hưởng của vụ vỡ đập đối với Việt Nam và cả khu vực

Giới chức nhà nước CSVN cho hay, ước tính trong vòng 1 tuần từ khi đập vỡ, nước từ đây theo dòng Mekong sẽ tràn vào Việt Nam.

Mực nước khi về đến Tân Châu, Châu Đốc (An Giang) dự trù sẽ dâng lên khoảng 5 cm so với hiện nay. Tạm thời, vì mực nước ở các sông đồng bằng sông Cửu Long hiện đang thấp, nên khi nước từ Lào tràn về sẽ không gây ảnh hưởng nhiều.

Tin báo chí trong nước cho hay, rất đông người Việt sinh sống av2 làm việc bên Lào –nhất là ở khu vực bị vỡ đập đang dồn ứ tại biên giới chờ làm thủ tục nhập cảnh về nước. Các chuyến xe chở khách từ biên giới Lào về Việt Nam chở đầy hành khách, đa số là các công nhân lao động làm cho các công ty xây dựng, ngoài ra, rất đông đảo xe gia đình chở theo đồ đạc cũng lũ lượt  nhập cảnh vào trong nước.

Nhiều người với giọng vẫn còn hốt hoảng cho hay họ cũng lâm vào tình cảnh tương tự như dân địa phương là “ chỉ cách thủy điện một con sông, bất ngờ nghe thông báo nước sông đang dâng lên cuồn cuộn và thông báo kêu gọi cấp tốc lên vùng đất cao”. Họ không kịp thu vén đồ đạc mà bỏ chạt lên các dồi, dỉnh đất cao, đến hôm sau nhìn lại thì tất cả đã thành một biển mênh mông nước”

Đến chiều 25/, tin chưa được kiểm chứng chính thức cho biết hiện mực nước ở vùng thủy điện đang bắt đầu rút, việc cấp cứu người còn sống và tìm kiếm người chết, mất tích vẫn đang tiếp tục. Vì quá nhiều nhà cửa bị nước ngập đã không còn ở được, nhà ca62mq quyền Lào đã phải lên tiếng kêu gọi xin cộng đồng quốc tế trợ giúp!

Theo nhật báo The Guardian, Anh quốc, phát ngôn viên của tổ chức môi trường International Rivers, nói rằng “các hiện tượng thời tiết cực đoan và không thể dự báo đang xảy ra ngày càng thường xuyên hơn tại Lào và trong cả khu vực Đông Dương –và Đông Nam Á- vì tình trạng khí hậu biến đổi!”

Một chuyên viên về đập thủy điện, thuộc tổ chức International Rivers, khẳng định là “có rất nhiều câu hỏi đã đặt ra về mức độ an toàn của các đập thủy điện ở Lào, và hệ thống báo động trong tiến trình xây dựng và vận hành đập hoàn toàn không tương thích với tình hình mới này.”

Đập thủy điện vừa bị vỡ nằm trong hệ thống 11 đập dòng chính, và khoảng 120 đập trên các dòng nhánh của sông Mêkông tại Lào, dự kiến sẽ hoàn tất trong hai thập niên tới, trong đó có hơn 50 đâp đang được xây dựng! Riêng Trung Cộng thì đến nay đã xây 8 con đập  lớn trên thượng nguồn sông Mekong và tiếp tục đầu tư  vào xây dựng nhiều đập nữa trên phần song Mekong chảy qua đất Lào.

Giới bảo vệ môi trường liên tục tố cáo những thảm họa khôn lường của các đập thủy điện, làm sụt giảm lượng nước, phù sa, tổn hại với các hệ sinh thái, khiến đời sống của hàng chục triệu cư dân ở hạ lưu thêm khó khăn. Vấn đề ảnh hưởng nguy hại của thủy điện trên dòng Mekong đang ngày càng được thảo luận rộng rãi hơn.

Vụ vỡ đập mới này cho thấy đập thủy điện còn trực tiếp đe dọa mạng sống của người dân trong vùng.

Ủy hội sông Mekong đang thu thập tin tức, dữ kiện và kết quả phân tích sẽ có trong những ngày tới để cảnh báo cho các quốc gia, đặc biệt là Việt Nam, vùng hạ lưu cuối của dòng chảy sông Mekong.

Đó mới là ảnh hưởng trước mắt. Còn về lâu dài, các mối nguy từ kế hoạch xây nhiều đập thủy điện đối với sự an toàn lương thực cho Việt Nam  và toàn khu vực Đông Nam Á từ các đập thủy điện dọc sông Mekong đã được cảnh báo từ lâu.

Lào từ hơn thập niên qua đã ồ ạt xây đập dọc sông Mekong để bán điện cho nhiều nước trong đó có Việt Nam, bất chấp cảnh báo về các mối nguy cho an sinh của cộng đồng.

Theo Mạng lưới Sông ngòi Quốc tế, các đập thủy điện trên sông Mekong có thể dẫn tới nguy cơ giảm tới 30-40% sản lượng cá vào năm 2040, giảm sản lượng nông nghiệp, kéo theo đói nghèo và làm tăng mức độ dễ bị tổn thương với tình trạng biến đổi khí hậu của các nước ở hạ lưu sông Mekong, trong đó có Việt Nam.

Tác động tai hại của việc lạm dụng xây dựng thủy điện đối với môi trường đều đã quá rõ ràng: hệ sinh thái sông ngòi bị xuống cấp, sự đa dạng các loài thủy sản bị ảnh hưởng, dẫn đến sản lượng ngư nghiệp từ sông Mekong ở vùng đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam bị giảm sút nặng nề.

Một dự án thủy điện lớn khác đang được tiến hành tại Lào là đập Xayaburi do tập đoàn Thái Lan CH Kamchang xây dựng, có trị giá ước tính 3,8 tỷ Mỹ kim  và công suất 1.285 megawatt, là nguồn gây căng thẳng với Việt Nam và Cam Bốt, hai quốc gia nằm ở hạ nguồn đang lo sợ sẽ phải chịu đựng những hậu quả.

Theo Giám đốc phụ trách chương trình nước của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) tại khu vực sông Mekong nhận xét thì “ Một nước nhỏ vốn không có năng lực về kỹ thuật và quản lý để theo dõi các nghiên cứu về tác động, nhưng lại lao vào xây dựng một loạt các đập thủy điện, là điều đặc biệt nguy hiểm! Các công trình thủy điện quy mô rất hấp dẫn đối với một quốc gia đang phát triển, nhưng hàm chứa nhiều rủi ro. Khủng khiếp nhất là vỡ đập, và một trong những hậu quả cay đắng là ngành đánh cá bị suy tàn, làm cho những người nghèo khổ nhất không còn phương cách mưu sinh”.

Tham thì thâm

Vụ vỡ đập thủy điện Xepian-Xe Nam Noy chứng minh hậu quả nhãn tiền và khủng khiếp của cơ chế cầm quyền độc tài, tham nhũng như Lào và Việt Nam.

Không chỉ riêng một lĩnh vực thủy điện mà trong tất cả mọi lĩnh vực của đời sống và kinh tế, ở Lào –cũng như Việt Nam- đó là hậu quả tất yếu của đường lối cai trị độc đoán, độc tài, toàn trị , tham nhũng nghiêm trọng vốn chỉ tính đến lợi ích kinh tế trước mắt, bất kể thảm họa.

Ở Lào, cũng như Việt Nam, mọi công trình quan trọng được nhà cầm quyền- từ trung ương cho đến hạ tầng cơ sở ở địa phương- coi là đòn bẩy thăng tiến, nhưng nguồn ngân sách khổng lồ đổ vào các công trình quan trọng này cũng là nguồn tham nhũng béo bở quá dễ dàng, nhất là trogn đất nước với cơ chế vận hành hoàn toàn thiếu minh bạch. Chuyện tham nhũng hối mại trầm trọng dẫn đến tình trạng giới chức có trách nhiệm giám sát nhưng không có đủ kiến thức cần thiết để quản lý chặt chẽ các dự án, khiến cho các tập đoàn xây dựng và điện lực lớn có thể thương lượng trên thế mạnh và thủ thế rất kỹ về mặt pháp luật (dù chỉ là luật lệ trên giấy cho có) để  trong trường hợp xảy ra bất cứ một trục trặc, trở ngại hay đổ vỡ, và nhất là thảm họa- thì dễ dàng trút bỏ trách nhiệm, đổ thừa cho các giới chức thừa hành ở tầng thập nhất của quyền lực –hoặc đơn giản nhất là đổ vấy cho thiên tai!

Nhìn lại Việt Nam, ít nhất đã có vài bài học về vỡ đập thủy điện nhỏ ở 3 tỉnh miền trung và cao nguyên Trung phần, là thủy điện Đak Krong 3 (Quảng Trị), Đắk Mếk 3 (Kon Tum) và Ya Krel 2 (Gia Lai). Mặc dù các vụ vỡ 3 con đập thủy điện này đều xảy ra khi các công trình đang thi công hoặc mới bắt đầu tích trữ  nước, nên khi đập vỡ không gây thiệt hại lớn nhưng hệ thống thủy điện ở Việt  Nam trong mấy năm qua vẫn tiếp tục nảy nở dày đặc, nên nguy cơ đe dọa dân Việt Nam trong lúc đang thời điểm mùa mưa lũ là chuyện có thể xảy ra bất cứ lúc nào!

Nhiều người trước đây rất lâu đã báo động nguy cơ vỡ các đập thủy điện Sông Đà ở Sơn La, Hòa Bình và Lai Châu.

Với lượng nước tích trữ, nếu đập Sông Đà bị vỡ -vì bất cứ lý do gì, giới chuyên môn đã cảnh cáo “ lượng nước lũ tràn xuống vùng đồng bằng dư sức cuốn phăng những chiếc chiến xa hạng nặng như những chiếc lá khô mong manh”.

Thế nhưng điều cảnh giác ấy không làm động lòng giới cầm quyền CSVN vì họ đều đã chuẩn bị sẵn sàng tránh lũ ở … Âu Mỹ!

Phạm Thạch Hồng

Be the first to comment

Leave a Reply