Áp lực kinh tế và sự thúc giục từ đồng minh có thể đã khiến Tổng thống Trump hướng đến đối thoại với Iran nhằm “giải quyết triệt để” cuộc chiến mà Mỹ, Israel khơi mào.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28/2 phát động chiến dịch phối hợp với Israel tấn công Iran nhằm loại bỏ “mối đe dọa cận kề” do Tehran tạo ra. Trong hơn ba tuần giao tranh, các bên liên tục có những hành động leo thang, thể hiện quyết tâm chiến đấu đến cùng, đẩy giá năng lượng thế giới tăng vọt.
Nhưng đến ngày 23/3, ông chủ Nhà Trắng gây bất ngờ khi thông báo Mỹ và Iran đã có những trao đổi “rất tốt đẹp và hiệu quả” nhằm giải quyết căng thẳng. Ngày 24/3, ông tiếp tục tuyên bố Iran đã trao cho Mỹ “món quà rất lớn” liên quan đến dầu khí và Washington tin rằng đang đàm phán với “đúng người”.
Quân đội và các lãnh đạo Iran đã lên tiếng bác bỏ, khẳng định họ không có cuộc đàm phán chính thức nào với Mỹ. Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn nói rằng các phái viên của ông đang trao đổi với một “quan chức cấp cao” Iran, nhưng từ chối tiết lộ danh tính.
Giới quan sát cho rằng Tổng thống Trump đưa ra tuyên bố như vậy khi ông ngày càng cảm nhận rõ tác động từ cuộc xung đột đến kinh tế Mỹ và toàn cầu về dài hạn, thúc đẩy ông phải hành động.
“Ông Trump dường như đang chủ động tìm kiếm lối thoát cho cuộc chiến”, Trung tâm Soufan, viện chính sách có trụ sở tại New York, nhận định.
Áp lực trong nước
Khác với cuộc xung đột hồi tháng 6/2025, Iran lần này đã đáp trả dữ dội hơn, không chỉ nhắm mục tiêu vào Israel mà còn cả các nước vùng Vịnh có lợi ích của Mỹ. Tehran còn phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí của thế giới, khiến giá năng lượng tăng mạnh.
Giá các sản phẩm hóa dầu cũng tăng theo và dần lan sang những lĩnh vực khác của nền kinh tế thế giới, khiến lạm phát tăng, tăng trưởng toàn cầu chững lại. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) mô tả tình hình hiện tại là sự gián đoạn năng lượng toàn cầu tệ nhất lịch sử.
Mỹ cũng không phải ngoại lệ, dù nước này có thể tự sản xuất đủ nguồn dầu để duy trì nền kinh tế. Hiệp hội Ôtô Mỹ cho biết giá mỗi gallon xăng tại nước này đã tăng thêm hơn 1 USD, tương đương 36%, từ ngày 20/2 đến 20/3, mức tăng trong một tháng cao nhất trong 30 năm qua.
Giá nhiên liệu tăng nguy cơ đưa lạm phát quay trở lại, tác động đến chi phí sinh hoạt, vấn đề mà ông Trump từng tuyên bố sẽ giải quyết triệt để trong thời kỳ tranh cử. Tình trạng này đang tạo gánh nặng chính trị cho Tổng thống Trump và đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ vào tháng 11, khiến cử tri ngày càng chú ý đến cam kết mà ông đưa ra là không đưa Mỹ vào “các cuộc chiến bất tận” và kiểm soát lạm phát.
Bên cạnh giảm bớt áp lực chính trị, việc xuống thang còn phù hợp với một ưu tiên khác của Tổng thống Trump là trấn an thị trường đang chao đảo trước những lời đe dọa qua lại.
Ông chủ Nhà Trắng ngày 21/3 ra “tối hậu thư 48 giờ” để Iran mở cửa Hormuz, nếu không Mỹ sẽ không kích toàn bộ nhà máy điện của nước này. Nhưng Tehran không nhượng bộ, dọa đáp trả bằng cách tấn công mọi nhà máy điện trong khu vực.
Lời đe dọa của Iran đẩy vùng Vịnh vào nguy cơ mang tính sống còn và khiến giá dầu tăng vọt, đồng thời gây hoang mang trên khắp toàn cầu.
Sáng sớm 23/3, ngay trước khi các thị trường tài chính bắt đầu giao dịch, Tổng thống Trump đăng thông báo trên mạng xã hội Truth Social về việc hủy kế hoạch không kích lưới điện Iran. Thị trường lập tức phản ứng tích cực với thông tin này và giá dầu thế giới giảm mạnh.
Thời hạn ngừng không kích 5 ngày mà ông Trump đưa ra, kết thúc vào 27/3, trùng với thời điểm đóng cửa của Thị trường Năng lượng Tập đoàn CME, nơi giao dịch các hợp đồng phái sinh năng lượng lớn nhất và thanh khoản nhất thế giới.
“Khi thị trường mở cửa mỗi tuần, ông Trump thường đưa ra những tuyên bố như vậy để hạ nhiệt giá dầu”, Mohammad Marandi, giáo sư Đại học Tehran, nói trong cuộc phỏng vấn ngày 24/3 với Al Mayadeen.
“Ông Trump cần có cách để rút khỏi lời đe dọa có thể đẩy xung đột vượt ngưỡng nguy hiểm mới là nhắm vào hạ tầng năng lượng dân sự, điều có thể bị xem là tội ác chiến tranh”, Dana Stroul, cựu phó trợ lý bộ trưởng quốc phòng Mỹ về vấn đề Trung Đông, nhận định.
Áp lực từ đồng minh, đối tác
Sau hơn ba tuần chứng kiến chiến sự Iran gây hệ lụy nghiêm trọng tới nền kinh tế thế giới, nhiều quốc gia bắt đầu tham gia vào nỗ lực trung gian để chấm dứt xung đột, từ Pakistan cho tới các nước Trung Đông, như Oman, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ.
Các nguồn thạo tin cho biết tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir đã trao đổi về tình hình Iran khi điện đàm với ông Trump ngày 22/3, cho biết Islamabad sẵn sàng làm trung gian hòa giải. Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tuyên bố ủng hộ hòa bình khi trao đổi với ông chủ Nhà Trắng về eo biển Hormuz.
Các đối tác tại vùng Vịnh lo ngại việc gây tổn hại lâu dài tới hạ tầng của Iran sẽ khiến quốc gia này rơi vào tình trạng bất ổn nghiêm trọng sau xung đột, theo nguồn thạo tin.
Trong khi đó, các đồng minh ở châu Âu cho rằng chiến sự với Iran kéo dài sẽ khiến nguồn lực phương Tây hỗ trợ cho Ukraine suy giảm, trong bối cảnh cuộc chiến giữa nước này với Nga đã bước sang năm thứ 5.
“Chúng ta đều cảm nhận rõ tác động từ giá khí đốt và dầu thô đến doanh nghiệp và xã hội”, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nói. “Điều quan trọng nhất lúc này là đạt được giải pháp thông qua đàm phán, nhằm chấm dứt hành động thù địch ở Trung Đông”.
Một số đồng minh cảnh báo cuộc chiến ở Trung Đông nguy cơ lan rộng hơn nữa, khi Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tuyên bố sẵn sàng đáp trả Iran. Khi có nhiều bên cùng can dự, đàm phán không chỉ là vấn đề song phương Mỹ – Iran mà còn là công cụ để ông Trump kiểm soát tình hình.
“Đây là điều tuyệt vời cho các quốc gia Trung Đông, Arab Saudi, UAE, Qatar, tất cả họ, đặc biệt là Kuwait và Bahrain”, ông Trump nói về nỗ lực đàm phán.
Đáng chú ý, thông báo từ ông Trump còn cho thấy có “cửa sổ ngoại giao” nhất định đang mở ra từ phía Iran, dù còn rất mong manh.
“Họ đang trao đổi với chúng tôi và nói chuyện một cách hợp lý, bắt đầu từ việc họ không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân”, Tổng thống Trump nói. “Dù tình hình khá phức tạp, nhưng chúng tôi đang liên hệ đúng người và họ thực sự rất muốn đạt được thỏa thuận”.
Hiện vẫn chưa rõ đại diện đàm phán của Iran là ai, trong khi phía Mỹ vẫn là những cái tên quen thuộc như đặc phái viên về Trung Đông Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể ông Trump. Axios dẫn nguồn thạo tin cho biết Mỹ và nhóm các bên trung gian khu vực đang thảo luận khả năng tổ chức đàm phán cấp cao với Iran và đang chờ Tehran phản hồi.
Thách thức
Những dấu hiệu ban đầu cho thấy Iran dường như không phải là bên đề nghị đàm phán như những gì ông Trump nói. “Lãnh tụ Tối cao Iran chưa đồng ý với bất cứ cuộc đàm phán nào cùng Mỹ, và không ai đàm phán vào lúc này”, giáo sư Marandi cho hay. “Những tuyên bố ngược lại đều không hợp lý và không đúng sự thật”.
Truyền thông Israel và Mỹ đưa tin Washington đang tìm kiếm thỏa thuận ngừng bắn một tháng với Tehran để hai bên có thể đàm phán dự thảo kế hoạch hòa bình 15 điểm. Tuy nhiên, giới chức Iran không xác nhận thông tin Tehran đang đàm phán với Washington, cho rằng những gì Mỹ đưa ra là “không đáng tin cậy”.
Một quan chức cấp cao Iran nói với Reuters rằng Pakistan đã trao cho Iran các đề xuất ngừng bắn của Mỹ, nhưng Tehran chưa đưa ra bất cứ kế hoạch đàm phán nào.
Giới quan sát cho rằng ngay cả khi đàm phán được tổ chức, tiến trình này cũng sẽ rất khó khăn, và chưa có gì đảm bảo các bên có thể đủ niềm tin với nhau để đạt được một thỏa thuận chấm dứt chiến sự.
“Chúng tôi đã có trải nghiệm rất tệ với đường lối ngoại giao của Mỹ”, Esmail Baghaei, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, nói. “Chúng tôi đã bị tấn công hai lần trong vòng 9 tháng, khi vẫn đang trong tiến trình đàm phán để giải quyết vấn đề hạt nhân. Đó là sự phản bội về ngoại giao”.
Trong khi đó, Israel tuyên bố duy trì chiến dịch không kích Iran song song với nỗ lực tìm kiếm thỏa thuận giữa Washington và Tehran. Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã chỉ đạo cố vấn thân tín Ron Dermer theo dõi mọi cuộc đàm phán Mỹ – Iran để đảm bảo các lợi ích của Israel được bảo vệ.
Trung tâm Soufan cho rằng ông Trump có thể đang kéo dài thời gian, trong lúc chờ hàng nghìn lính thủy đánh bộ Mỹ đến khu vực. Động thái cũng dấy lên lo ngại rằng Mỹ có thể chiếm đảo Kharg, cửa ngõ xuất khẩu dầu của Iran trên vịnh Ba Tư, hoặc mở chiến dịch trên bộ để loại bỏ kho uranium làm giàu của Tehran. Cả hai kịch bản này đều là sự leo thang nghiêm trọng, khiến chiến sự kéo dài.
Như Tâm (Theo AFP, Reuters, Washington Post)