Trân Văn (Người Việt)
31-12-2025
Chỉ ít ngày sau khi các giới chức hữu trách tại Việt Nam khoe tổng thương mại Việt Nam (bao gồm cả giá trị xuất cảng lẫn giá trị nhập cảng) vừa vượt qua mức $800 tỷ nên Việt Nam vừa trở thành một trong 15 quốc gia dẫn đầu thế giới về quy mô ngoại thương… là một số sự kiện đáng phải ngẫm nghĩ về triển vọng của kinh tế và xã hội của Việt Nam trong năm nay (2026).
Panko Vina (doanh nghiệp Nam Hàn từng rót vốn đầu tư vào lĩnh vực dệt may tại Việt Nam và hoạt động suốt từ 2003 đến giờ) vừa tuyên bố sẽ đóng cửa nhà máy ở Bình Dương vào cuối Tháng Giêng năm nay. Đại diện của Panko Vina cho biết, họ phải quyết định như vừa kể vì thiếu đơn đặt hàng nên chỉ còn có thể duy trì hoạt động của nhà máy ở Đà Nẵng.
Cùng thời điểm này, Nikkei Asia – tạp chí kinh tế của Nhật, cơ quan truyền thông được xem như một loại nhiệt kế đo niềm tin của giới đầu tư quốc tế – cảnh báo: Việt Nam có thể bị Mỹ trả đũa thương mại vì là sân sau của doanh nghiệp Trung Quốc và Việt Nam có thể vướng “bẫy trung chuyển,” mắc kẹt giữa Mỹ và Trung Quốc.
***
Năm 2025, giá trị hàng hóa xuất cảng của Việt Nam đạt hơn $400 tỷ. Khoảng 75% của con số vừa dẫn do các doanh nghiệp ngoại quốc đầu tư vào Việt Nam (FDI) tạo ra. Giá trị hàng hóa nhập cảng cũng nằm trong khoảng hơn $400 tỷ và khoảng 70% cũng thuộc về khối FDI (những doanh nghiệp trong khối này chi tiền nhập cảng nguyên liệu, vật liệu để sản xuất hàng xuất cảng).
Nói cách khác, bản chất những con số mà các giới chức hữu trách ở Việt Nam thường nêu lên để khoe, chính là bằng chứng cho thấy, kinh tế Việt Nam phụ thuộc hoàn toàn vào FDI, từ đầu vào (nhập cảng) đến đầu ra (xuất cảng). Do doanh nghiệp bản địa thiên về nhập cảng, không có FDI (nghĩa là bế tắc về xuất cảng), cán cân thương mại của Việt Nam sẽ lập tức chuyển từ thặng dư sang thâm hụt nặng nề, tỷ giá và dự trữ ngoại hối sẽ chịu áp lực khủng khiếp, khiến lạm phát gia tăng, các khoản nợ bằng ngoại tệ phình to, doanh nghiệp phá sản, thất nghiệp tăng, mãi lực giảm…
Cũng vì vậy, một số người ví von FDI là một loại động cơ mà chính quyền Việt Nam mượn để vận hành con tàu kinh tế cho nên cả nhiên liệu lẫn quyền kiểm soát đều nằm trong tay thiên hạ.
Do thiếu tri thức và viễn kiến, các chính sách liên quan đến thu hút vốn đầu tư từ ngoại quốc vào Việt Nam trong vài chục năm qua biến Việt Nam thành đất hứa cho những nhà máy chuyên lắp ráp, hoàn thiện công đoạn cuối. FDI vào Việt Nam nhằm tận dụng chi phí hạ tầng thấp, chi phí nhân công thấp, nên chỉ rót vốn vào những ngành thâm dụng lao động (dệt may, da giày,…) và ứng dụng công nghệ ở mức trung bình. Bởi vì chính sách và cung cách quản trị, gần như toàn bộ FDI không bận tâm đến việc liên kết với doanh nghiệp bản địa, thậm chí tách biệt với khu vực nội địa. FDI nhập cảng khoảng 75% nguyên liệu, vật liệu từ Trung Quốc, Nam Hàn, Đài Loan,… và xuất cảng gần như 100% sang Mỹ, Liên Âu, Nhật,…
Bởi vì Việt Nam từng ký khá nhiều hiệp định tự do thương mại (FTA) với nhiều quốc gia, nhiều liên minh, nên FDI chọn đầu tư vào Việt Nam còn vì có thể tận dụng các ưu đãi mà những quốc gia, liên minh cam kết dành cho đối tác trong những FTA với họ. Tuy nhiên, thương mại quốc tế càng ngày càng phức tạp, mức độ hấp dẫn của nhiều FTA giảm đáng kể.
Để hạn chế bất bình đẳng trong cạnh tranh, các thành viên của Hiệp Định Tự Do Thương Mại giữa Việt Nam – Liên Âu (EVFTA) và các thành viên của Hiệp Định Đối Tác Toàn Diện – Tiến Bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTTP) đã đặt định hàng loạt yêu cầu về kỹ thuật và xuất xứ. Nếu không chứng minh được tỉ lệ nội địa hóa và nguồn gốc nguyên liệu, vật liệu, nhà sản xuất sẽ không được hưởng thuế suất 0% như trước. Làm sao FDI tại Việt Nam có thể gia tăng tỉ lệ nội địa hóa khi hệ thống doanh nghiệp bản địa èo uột? Làm sao FDI tại Việt Nam giữ cho giá thành thấp, giá bán thấp khi ngưng sử dụng nguyên liệu, vật liệu của Trung Quốc, đó là chưa kể tìm từ đâu nguồn cung đủ lớn, tốc độ giao hàng cực nhanh?…
Khi các liên minh như Liên Âu, các quốc gia như Mỹ, nghi ngờ có hiện tượng doanh nghiệp ở Việt Nam làm “sân sau” cho doanh nghiệp Trung Quốc để lẩn tránh thuế, họ không chỉ phạt doanh nghiệp bị “lộ” mà còn tổ chức điều tra để xác định xem toàn bộ doanh nghiệp tham gia sản xuất loại hàng hóa này có thật sự vô can hay cũng gian lận tương tự như vậy.
Không phải tự nhiên mà Nikkei Asia cảnh báo về việc nhiều FDI, đặc biệt là những FDI hoạt động bằng vốn của Trung Quốc, hay là các đối tác của Trung Quốc, đang chọn Việt Nam làm “trạm trung chuyển” để lẩn tránh thuế mà Mỹ áp đặt lên Trung Quốc. Sẽ có không ít FDI tại Việt Nam rút lui vì bị “lộ,” vì bị trúng “miểng,” do các cuộc điều tra lẩn tránh thuế (nếu bị xem là lẩn tránh, thuế đối với hàng dệt may, giày dép, đồ gỗ gia dụng sẽ tăng từ 30% – 35% tới 70% – 75%), vì những qui định khắt khe về xuất xứ, về bảo vệ môi trường,… khiến Việt Nam không còn rẻ. Việt Nam có vượt qua được cú sốc khi số lượng FDI giảm, kim ngạch xuất cảng giảm, tăng trưởng GDP vốn phụ thuộc vào FDI giảm, việc làm giảm, lao động giá rẻ không còn là yếu tố tạo ra ưu thế?
Việt Nam có thặng dư thương mại lớn với Mỹ, nhưng lại thâm hụt mậu dịch trầm trọng với Trung Quốc. Đó vừa là bằng chứng, vừa là hậu quả của việc bị biến thành “trạm trung chuyển giá trị gia tăng thấp.” Số tiền thu được từ Mỹ phần lớn lại được dùng để chi trả cho các nhà cung cấp nguyên liệu Trung Quốc! Năm nay là thời điểm mà Việt Nam “tứ bề thọ địch!” [đ.d.]