Hiệu Minh
22-1-2026
Chủ nghĩa Xã hội (CNXH) và Chủ nghĩa Tư bản (CNTB) đem ra tranh luận không có hồi kết. Bài này chỉ loạn bàn mang tính Opinion của Cua Times trong lúc chờ đợi kết quả Đại hội 14 vừa rút ngắn 1,5 ngày.
Vẫn thấy ảnh Karl Marx và Lê Nin trên hội trường Đại hội 14 nghĩa là nước mình vẫn tiếp tục con đường XHCN, không như Trung Quốc, họ bỏ hẳn hai cụ mà xây dựng CNXH theo mầu sắc Trung Quốc.
Nhớ bài “CNXH & CNTB” mình viết lâu lâu rồi, kể chuyện Robin Hood là người rừng chuyên đi lấy của người giầu chia cho người nghèo.
Đó cũng là cách mà CNXH tìm cách chia đều lợi nhuận xã hội cho mọi người nhằm tiến tới công bằng: Cơ hội và thành quả. Đó cũng là ý nghĩ của những cuộc cách mạng vô sản trên thế giới.
Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam đều có “Robin Hood”. Liên Xô cải tạo và xử lý gulag, Trung Quốc cải cách ruộng đất. Việt Nam copy cả hai. Hòa bình vừa xong trên nửa nước đã tiến hành xử địa chủ bóc lột, bắt tù, giết cường hào gian ác. Hợp tác hóa toàn miền Bắc, tưởng rằng, bằng sức mạnh tập thể, dời non lấp biển, CNXH thành công sau 5 năm kế hoạch đầu tiên.
Đáng tiếc, tư duy cha chung không ai khóc đã ngự trị cả ngàn năm ở nền văn minh lúa nước sông Hồng, giấc mơ của cụ Lê Nin tại xứ Việt vẫn chỉ là giấc mơ. Robin Hood chưa chắc đã là người hùng như trong truyện cổ tích của người Việt.
Sống dưới chế độ XHCN tại Việt Nam 15 năm liền (1954-1970) từ thuở thiếu niên, sau đó 7 năm tại Ba Lan ở lứa tuổi thanh niên với XHCN nửa cộng sản, nửa quý tộc, nửa tin Liên Xô, nửa kia tin Mỹ, có sáu tháng bên tư bản Anh già cỗi, và cỡ 15 năm ở tuổi tri thiên mệnh tại sào huyệt đế quốc và tư bản Mỹ, lang thang cỡ ¾ thế giới, rồi hơn chục năm hưu ở cội nguồn XHCN tại Hà Nội, thế mà lão Cua không tự tin để nói thế nào là CNXH và CNTB. Mỗi chủ nghĩa có cái hay riêng.
Đại loại hiểu một cách nôm na, quốc gia nào có sở hữu Nhà nước nhiều hơn gọi là cộng sản, nơi nào sở hữu tư nhân nhiều hơn được gọi là tư bản. Hai mô hình này mà cãi nhau “ai hơn ai” đến thế kỷ sau chưa chắc đã ngã ngũ.
Nếu nhà máy do công nhân đóng góp tiền, làm chủ tập thể, tự bầu lãnh đạo, sản xuất hàng hóa, có lợi nhuận cùng hưởng và chia đều, khi thua thiệt tất cả nhà máy cắn răng chia chung nỗi đau thất bát. Họ có một người là Nhà nước theo kiểu “sở hữu toàn dân mà đại diện là nhà nước”. Đây là CNXH.
Cũng nhà máy ấy lại do một số cổ đông lắm tiền, nhiều của, do bán bia hơi, buôn đất, phe phẩy, trúng mánh, rồi đóng góp và thuê công nhân. Có ban quản trị được thuê để giúp chiến lược, sản xuất và bán hàng. Khi có lời, mấy tay cổ đông chia nhau, lời nhiều, chia nhiều. Thua thiệt ngồi ôm nhau khóc hoặc tự tử vì phá sản. Vì đã nhận lương, công nhân “sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi” đã cao chạy xa bay. Đó là CNTB.
Có một sự thật là đầu thế kỷ 20, tư bản làm chủ thế giới, nhưng bóc lột thậm tệ, hành xử hoang dã, cá lớn nuốt cá bé, dân chúng nổi dậy đòi sự công bằng. Lúc đó, cụ Mác – Lê vẽ ra một chế độ không còn cảnh người bóc lột người, sở hữu toàn dân, công bằng, làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu, nên cách mạng vô sản thế giới nổ ra khắp nơi. Tư bản bị thất thế, nổi lên là cộng sản với hàng tỷ tín đồ đi theo.
Sự khác biệt trong kinh tế của hai chế độ
Công bằng xã hội: CNTB không quan tâm đến sự công bằng, vì sự không công bằng giúp cho sáng tạo và phát triển. CNXH lại quan tâm đến chia đều tài nguyên, lấy của người giầu chia cho người nghèo. Mọi người cùng có cơ hội và thành quả ngang nhau
Sở hữu: CNTB – Sở hữu thuộc về tư nhân. CNXH – Nhà nước sở hữu và quản lý toàn bộ tiến trình sản xuất. Một vài nơi dựa vào công hữu kiểu hợp tác xã.
Tiện ích, hiệu quả: CNTB – Do lợi nhuận nên các công ty trở nên hiệu quả, giảm giá thành và sáng tạo những thứ người tiêu dùng cần. CNXH – Nhà nước sở hữu dễ dẫn đến kém hiệu quả vì công nhân, cán bộ và quản lý không có nhu cầu về sáng tạo và giảm giá thành.
Thất nghiệp: CNTB – Nhà nước không liên quan trực tiếp đến tìm công ăn việc làm. Khi kinh tế suy thoái, luợng người thất nghiệp rất cao. CNXH: Tuyển nhân viên, cán bộ do nhà nước quản lý vì thế nhà nước vẫn cung cấp đủ việc làm, dù việc làm đó chẳng đóng vai trò gì trong phát triển.
Kiểm soát giá cả: CNTB – Giá cả được điều tiết bởi thị trường. Nhưng đôi khi, những công ty độc quyền có thế dùng sức mạnh của mình “cá lớn nuốt cá bé”, và đưa giá cao hơn nhiều vì lợi nhuận là trên hết, nó có thể giết bố, như Marx nói. CNXH – Trong cơ chế nhà nước quản lý, giá cả do trung ương quyết định vì thế khi thừa thì rất thừa, khi thiếu thì rất thiếu.
Nếu CNTB không xấu xa đã không sinh ra CNXH. Nhờ có CNXH mà cánh tư bản sống tốt hơn. Nếu không trái đất vẫn trong đêm dài tăm tối của CNTB.
Qua 100 năm, CNXH vẫn chưa mạnh như người ta tưởng là vì chưa biết điều chỉnh như các đồng chí bên tư bản. Các chế độ XHCN tha hóa dần sụp đổ, tư bản lại thắng, không như kịch bản mà các bậc tiền bối Cách mạng nổi lên giành chính quyền.
Nhưng ai mà biết được, sau thế kỷ nữa, nếu tư bản tiếp tục bóc lột người, cộng sản lại nổi lên. Cộng sản bóc lột thì tư bản nổi lên. Chẳng có gì bảo đảm sự vĩnh cửu của một chế độ. Robin Hood thời nào cũng có, cách mạng lại nổ ra vì chênh lệch giầu nghèo vượt qua ngưỡng chịu đựng.
Winston Churchill từng nói “The inherent vice of capitalism is the unequal sharing of blessings; the inherent virtue of socialism is the equal sharing of miseries. – Thói xấu cố hữu của CNTB là sự phân chia may mắn không công bằng; CNXH có nền tảng đạo đức tốt đẹp là công bằng trong việc chia sẻ sự khốn cùng”.
PS: Tư bản dùng tiền hiệu quả hơn hay sao ấy mà cánh nhà giầu ở nước nghèo luôn tìm cách chuồn sang tư bản, kết quả Tư bản đã giầu càng giầu. Đó là nghịch lý.