Xung đột kéo dài nhiều năm đẩy Ukraine vào khủng hoảng nhân khẩu học, dân số suy giảm nghiêm trọng đặt ra nhiều thách thức cho tương lai đất nước.
Olena Bilozerska cùng chồng luôn muốn có con và hai người đã sẵn sàng cho hành trình làm cha mẹ vào năm 2014, khi cô 34 tuổi. Tuy nhiên, xung đột bùng phát cùng năm ở vùng Donbass, miền đông Ukraine, khiến cặp vợ chồng phải tham chiến và bỏ dở kế hoạch.
Bilozerska trở về khi đã 41 tuổi và được bác sĩ cho biết xác suất có con của cô chỉ khoảng 5%. Cô đã để lỡ quãng thời gian thuận lợi nhất để làm mẹ vì ra chiến trường. Bác sĩ khuyến nghị sử dụng trứng hiến tặng, nhưng cô quyết định điều trị hiếm muộn.
Để tối đa hóa khả năng thành công của thụ tinh trong ống nghiệm, các bác sĩ thường cố gắng lấy 10-15 trứng trong mỗi lần thực hiện. Họ chỉ lấy được một trứng trong trường hợp của Bilozerska và phải lập tức cảnh báo khả năng trứng khỏe mạnh là rất thấp, nguy cơ thất bại là rất cao.
Vợ chồng Bilozerska trải qua chuỗi ngày như “tra tấn tinh thần” chờ xem phôi thai có sống sót hay không. Khi phôi phát triển, Bilozerska, lúc này 42 tuổi, sẵn sàng nắm lấy cơ hội duy nhất để làm mẹ. Nhưng cô một lần nữa phải gác lại mong muốn.
Nga cuối tháng 2/2022 mở chiến dịch vào Ukraine. Bilozerska lập tức được điều trở lại tiền tuyến. Phôi thai được trữ đông cùng khoảng 10.000 phôi khác trong phòng khám ở Kiev có tên gọi Nadiya, tiếng Ukraine nghĩa là “Hy vọng”.
Trường hợp của Bilozerska phản ánh một xu hướng đang diễn ra và ngày càng nghiêm trọng ở Ukraine. Tỷ lệ sinh, tức số trẻ em trung bình mà mỗi phụ nữ sinh ra, đã lao dốc mạnh. Tình trạng này có thể để lại những hệ lụy sâu rộng, lâu dài đối với nền kinh tế và cấu trúc xã hội của quốc gia châu Âu.
“Đó là một thảm họa”, Ella Libanova, chuyên gia nhân khẩu học hàng đầu Ukraine, nói với CNN. “Không có quốc gia nào có thể tồn tại mà không có người dân. Ngay cả trước chiến sự, mật độ dân số Ukraine đã ở mức thấp và phân bố không đồng đều”.
Bà Libanova cho biết dân số Ukraine đã giảm khoảng 10 triệu người từ khi chiến sự với Nga nổ ra tháng 2/2022, bao gồm những người thiệt mạng, người ra nước ngoài và cư dân tại các vùng lãnh thổ mà Nga sáp nhập. Xung đột tàn phá hạ tầng, bào mòn kinh tế Ukraine, cuốn những người trong độ tuổi sinh đẻ ra chiến trường. Những yếu tố này đang tạo ra khoảng trống nhân khẩu học khó có thể bù đắp.
Tỷ suất sinh của Ukraine hiện dưới 1, trong khi con số này ở châu Âu và Mỹ lần lượt là 1,4 và 1,6. Điều đó đồng nghĩa thế hệ mới không đủ thay thế thế hệ trước, báo hiệu xu hướng già hóa nhanh chóng và thu hẹp lực lượng lao động trong tương lai gần.
Bác sĩ Valery Zukin, giám đốc phòng khám Nadiya, thấy rõ chiến sự đang gây tác động tàn khốc thế nào đến tỷ lệ sinh của Ukraine.
“Chúng tôi ghi nhận nhiều biến chứng, bất thường và khó khăn trong việc giữ thai nhi đến đủ tháng”, ông Zukin nói, thêm rằng các xét nghiệm di truyền trên phôi thai sảy cho thấy tỷ lệ nhiễm sắc thể bất thường tăng mạnh kể từ khi xung đột bùng phát.
Bác sĩ sản khoa Alla Baranenko của phòng khám Nadiya, người đang phụ trách trường hợp của Bilozerska, ghi nhận nhiều ca mãn kinh sớm ở phụ nữ trẻ.
“Chất lượng trứng kém hơn và số lượng cũng giảm, không chỉ ở bệnh nhân của tôi mà ở cả người hiến trứng, những phụ nữ không có vấn đề sinh sản”, bà Baranenko nói. Chất lượng tinh trùng của nam giới Ukraine, đặc biệt là những người trở về từ tiền tuyến, cũng giảm sút.
Chiến tranh còn làm thay đổi cấu trúc gia đình tại Ukraine. Iryna Ivanova phát hiện bản thân mang thai đúng thời điểm chồng cô, phi công F-16 Pavlo Ivanov, hy sinh vào tháng 4/2025. Khi con gái chào đời, cô đặt tên bé là Yustyna, cái tên hai người từng chọn khi mơ về tương lai.
“Khi nghe tiếng con khóc, tôi cảm thấy mình như được hồi sinh”, Ivanova chia sẻ. “Bạn cảm nhận niềm hạnh phúc lớn nhất và nỗi đau sâu sắc nhất, rồi dần học cách chấp nhận tất cả như một phần của chính mình và cuộc đời mình”.
Ukraine không công bố thương vong cụ thể trong chiến sự với Nga. Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế (CSIS) hồi tháng 1 ước tính khoảng 100.000-140.000 người Ukraine đã thiệt mạng kể từ đầu xung đột.
Do các quy định miễn trừ người quá trẻ ra tiền tuyến, độ tuổi trung bình của quân đội Ukraine hiện là 43 tuổi, phần lớn binh sĩ tử trận đã lập gia đình. Hệ quả là hàng chục nghìn phụ nữ trở thành góa phụ, hàng chục nghìn trẻ em mất cha hoặc mẹ. Số liệu chính thức cho thấy hiện có 59.000 trẻ em ở Ukraine không sống cùng cha mẹ ruột do chiến sự.
Làn sóng ra đi ồ ạt càng khiến tình hình Ukraine thêm trầm trọng. Khoảng 6 triệu người, chủ yếu là phụ nữ trẻ và trẻ em, đã đăng ký tị nạn ở nước ngoài từ năm 2022 và phần lớn vẫn ở lại châu Âu. Theo chuyên gia Libanova, chiến sự càng kéo dài, khả năng họ hồi hương càng thấp vì đã ổn định cuộc sống mới.
Sự thiếu vắng lực lượng trẻ và có kỹ năng làm dấy lên lo ngại về chảy máu chất xám. Trong giai đoạn tái thiết, Ukraine sẽ cần nguồn nhân lực lớn để khôi phục kinh tế và hạ tầng. Nếu nguồn lực trong nước không đủ, Ukraine phải thu hút lao động nước ngoài, song điều đó phụ thuộc vào triển vọng ổn định và tăng trưởng.
Hệ lụy còn lan sang lĩnh vực xã hội. Dân số già đi nhanh chóng khiến chi phí y tế và an sinh tăng cao, trong khi nguồn thu thuế suy giảm. Sự mất cân bằng này tạo thêm áp lực cho ngân sách vốn đã phải chịu gánh nặng từ quốc phòng.
Sau nhiều năm chiến đấu, Bilozerska năm ngoái quyết định giải ngũ ở tuổi 45 để trở về Kiev chăm sóc người cha tàn tật. “Tôi không thể tiếp tục chiến đấu nữa. Hầu hết thành viên trong đơn vị đều là người trẻ và tôi không thể theo kịp họ”, cô nói.
Các chỉ huy từ lâu đã gợi ý Bilozerska chuyển sang vị trí khác xa tiền tuyến, nhưng cô luôn từ chối. Phôi thai của Bilozerska vẫn ở Nadiya, chờ mẹ suốt ba năm.
“Tôi cảm thấy đó là cơ hội cuối cùng để có con. Tôi đến phòng khám nhận phôi của mình. Và Pavlus chào đời khi tôi 46 tuổi”, cô nói. “Tên đệm của con là Bohdan, nghĩa là ‘món quà từ Chúa’. Bạn bế con lên, con với tay về phía bạn, con mỉm cười và bạn phát cuồng vì con. Đó là cảm xúc không thể diễn tả được”.
Như Tâm (Theo CNN, CNBC, AFP)