Đỗ Kim Thêm
Diễn tiến
Sau 26 năm đàm phán, Liên minh châu Âu (EU) đã đạt được thỏa thuận ký kết Hiệp định Thương mại với khối MERCOSUR bao gồm Argentina, Brazil, Uruguay và Paraguay và sẽ hứa hẹn tạo ra những tác động sâu rộng về kinh tế, nông nghiệp, môi trường và địa chính trị cho cả hai bên.
Với khoảng 700 triệu người tiêu dùng, MERCOSUR đang hình thành một khu vực thương mại tự do lớn bậc nhất thế giới. Tuy nhiên, tiến trình ký kết hiệp định này vẫn đầy cam go và gây ra nhiều tranh cãi. Trong nội bộ EU, sự ủng hộ chủ yếu đến từ các đảng Xanh, Tự do và Cánh tả, trong khi làn sóng phản đối xuất phát không chỉ từ một số quốc gia thành viên mà còn từ các hiệp hội nông nghiệp và tổ chức bảo vệ môi trường. Các nhóm này đồng loạt cảnh báo về những hệ quả tiêu cực liên quan đến bảo hộ nông nghiệp, tiêu chuẩn môi trường cũng như tính công bằng trong cạnh tranh thương mại.
Trong giai đoạn cuối của các vòng đàm phán, Ý đã phải đưa ra thêm nhiều nhượng bộ nhằm xoa dịu sự phản đối của nông dân trong nước. Những nhượng bộ này góp phần tạo điều kiện đạt được đa số ủng hộ cần thiết, trong khi các quốc gia như Pháp, Ba Lan và Hungary vẫn tiếp tục phản đối và gây cản trở tiến trình ký kết.
Vào giữa tháng 12 năm 2025, các cuộc biểu tình của nông dân tại Brussels và nhiều địa phương khác đã leo thang thành những vụ bạo động nghiêm trọng. Sang đầu tháng Giêng, trước thềm các cuộc bỏ phiếu, nông dân tại Pháp và Đức tiếp tục lên tiếng phản đối mạnh mẽ hiệp định.
Cuối cùng, các lợi ích kinh tế tiềm năng cùng với yêu cầu chiến lược nhằm đa dạng hóa đối tác thương mại đã tạo ra áp lực ngày càng lớn, buộc EU phải đi đến quyết định đồng thuận. Tại thủ đô Asunción của Paraguay ngày 17/1, các lãnh đạo cấp cao cuả hai bên đã chính thức ký kết Hiệp định Đối tác (EMPA) và Hiệp định Thương mại Tạm thời (iTA).
Theo dự kiến, để có hiệu lực pháp lý, hiệp định vẫn cần được phê chuẩn bởi Nghị viện châu Âu và Hội đồng châu Âu (đối với phần thương mại iTA) và Quốc hội của tất cả các quốc gia thành viên thuộc cả hai khối (đối với Hiệp định Đối tác toàn diện EMPA).
Trở ngại chính hiện nay vẫn còn nằm trong tiến trình phê chuẩn, vì Tòa án Công lý châu Âu (CJEU) sẽ còn xem lại các khía cạnh pháp lý của hiệp định. Với kết quả sít sao – 334 phiếu ủng hộ, 324 phiếu chống và 11 phiếu trắng – Nghị viện châu Âu đã đóng băng thoả thuận bằng cách xin ý kiến của Tòa án CJEU xem lại nội dung của hiệp định có phù hợp với luật pháp EU không. Tiến trình duyệt xét này sẽ kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí còn trong nhiều năm.
Trong bối cảnh này, diễn biến tiếp theo của việc thi hành hiệp định vẫn còn nhiều yếu tố khó lường.
Nội dung: Dỡ bỏ phần lớn các mức thuế quan
Theo các điều khoản của hiệp định được ký kết, khoảng 90% hàng hóa trao đổi giữa hai bên sẽ được miễn thuế hải quan. Việc cắt giảm thuế này sẽ khiến cho hàng nhập khẩu trở nên cạnh tranh hơn và làm gia tăng khối lượng thương mại.
EU hiện chủ yếu nhập khẩu từ Nam Mỹ các nguyên liệu thô và sản phẩm nông nghiệp. Đậu nành đã được nhập khẩu miễn thuế, trong khi nhiều mặt hàng khác như thịt bò vẫn đang chịu mức thuế cao. Trên thực tế, thương mại nông sản không hoàn toàn được tự do hóa, do hiệp định có kèm theo các điều khoản hạn chế nhằm bảo vệ nền nông nghiệp châu Âu.
Cụ thể, EU chỉ được phép nhập khẩu tối đa 99.000 tấn thịt bò mỗi năm với mức thuế ưu đãi. Con số này chỉ tương đương khoảng một nửa lượng nhập khẩu hiện tại và chiếm chưa tới 2% tổng sản lượng thịt bò nội địa. Ngoài ra, EU có quyền can thiệp thị trường nếu việc xuất khẩu thịt bò giá rẻ từ Nam Mỹ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định và phát triển của thị trường châu Âu.
Đổi lại, các doanh nghiệp châu Âu sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để xuất khẩu hàng hóa sang thị trường Nam Mỹ. Mức độ hưởng lợi từ hiệp định sẽ khác nhau tùy theo từng quốc gia và ngành nghề. Nhìn chung, các ngành công nghiệp ô tô và hóa chất của Đức được dự báo sẽ là hưởng lợi nhiều nhất.
Phản ứng chung của các nước
Chính phủ Đức và Tây Ban Nha đã tuyên bố ủng hộ việc ký kết hiệp định. trong khi Pháp, Ý, Ba Lan và Hungary vẫn phản đối quyết liệt. Tuy nhiên, để thỏa thuận có hiệu lực, EU cần đạt được đa số đủ điều kiện, tức là ít nhất 15 trong số 27 quốc gia thành viên phải tán thành và các quốc gia này phải đại diện cho ít nhất 65% dân số EU.
Việc ký kết ban đầu dự kiến diễn ra vào ngày 20 tháng 12 năm 2025, nhưng đã bị hoãn sang tháng 1 năm 2026 do chưa đạt được đa số cần thiết.
Phản ứng chung của các hiệp hội
Các nhóm vận động hành lang trong lĩnh vực nông nghiệp – thực phẩm vẫn chưa tin tưởng vào các cơ chế bảo vệ được đề ra trong thỏa thuận. Bất chấp những nhượng bộ của EU dành cho nông dân, Hiệp hội Nông dân Đức cho rằng các cơ chế bảo vệ và kiểm soát của EU cần được thảo luận và củng cố chặt chẽ hơn nữa. Theo ý kiến này, cạnh tranh giữa nông nghiệp EU và nông nghiệp Nam Mỹ hiện nay là không công bằng, bởi chi phí sản xuất tại Nam Mỹ thấp hơn do các tiêu chuẩn áp dụng nhìn chung kém nghiêm ngặt hơn.
Tổ chức Greenpeace cũng cảnh báo rằng trong thực tế, sản xuất nông nghiệp tại Nam Mỹ thường không tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn về bảo vệ môi trường, khí hậu và phúc lợi động vật như tại EU. Chẳng hạn, hormone tăng trưởng hoặc thuốc kháng sinh vẫn đôi khi được sử dụng trong chăn nuôi. Tại một số khu vực, thuốc trừ sâu còn được phun trên hàng nghìn hecta đất nông nghiệp bằng máy bay.
Các chuyên gia bảo vệ rừng của Greenpeace đã lên tiếng cho rằng những thực hành gây hại như vậy sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường. Ví dụ, một số loại thuốc trừ sâu do Bayer hoặc BASF sản xuất đã không còn được phép sử dụng tại EU, nhưng vẫn được xuất khẩu sang các quốc gia Mercosur, nơi chúng được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp. Điều này góp phần làm gia tăng tình trạng chặt phá rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Cuối cùng, các sản phẩm nông nghiệp đó lại quay trở lại bàn ăn của người châu Âu, đồng nghĩa với việc những chất độc do chính châu Âu sản xuất sẽ gián tiếp quay trở lại với châu Âu.
EU nhượng bộ đối với nông nghiệp
Trong Hội đồng gồm 27 quốc gia thành viên EU, việc ký kết hiệp định đòi hỏi phải đạt được đa số đủ điều kiện. Trong bối cảnh đó, EU cũng đưa ra các nhượng bộ về tài chính trong khuôn khổ Chính sách Nông nghiệp Chung (CAP) của ngân sách EU sắp tới. Theo kế hoạch, khoảng 45 tỷ euro sẽ được giải ngân sớm nhất từ năm 2028 nhằm hỗ trợ nông dân và thúc đẩy phát triển nông thôn.
Song song với nỗ lực này, Ý đã đóng vai trò then chốt khi “dọn đường” cho thỏa thuận, bất chấp sự phản đối tiếp tục của Pháp, Ba Lan và Hungary. Đáng chú ý, vào tháng 12 năm 2025, Ý vẫn còn phản đối hiệp định và viện dẫn lý do cần bảo vệ quyền lợi của nông dân trong nước.
Ngày 7 tháng 1 năm 2026, EU cũng công bố ý định tăng cường giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định đối với sản phẩm nông nghiệp nhập khẩu, đồng thời tìm cách giảm chi phí nhập khẩu phân bón. Ý đã phản ứng tích cực trước các biện pháp này và nhấn mạnh “những lợi thế to lớn” mà hiệp định mang lại.
Ngược lại, Pháp tiếp tục biện minh cho lập trường phản đối khi cho rằng nông dân nước này chưa được bảo vệ đầy đủ trước sự cạnh tranh giá rẻ từ các quốc gia thuộc khối Mercosur. Theo quan điểm của Paris, ngay cả các điều khoản tự vệ đã được cải thiện cũng vẫn chưa đủ mạnh.
Những lợi thế của thỏa thuận
EU kỳ vọng hiệp định này sẽ giúp tăng kim ngạch xuất khẩu sang các quốc gia Mercosur lên gần 40%. Vấn đề không chỉ nằm ở thương mại ô tô hay nông sản, mà còn ở việc các nước Nam Mỹ cung cấp những nguyên liệu thô chiến lược mà châu Âu đang rất cần, qua đó giúp EU giảm bớt sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Việc ký kết hiệp định cũng được xem là cơ hội để EU khẳng định vai trò của mình như một đối tác đáng tin cậy trên trường quốc tế, đồng thời gửi đi một tín hiệu địa chính trị quan trọng trong bối cảnh căng thẳng thương mại toàn cầu gia tăng.
Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng các hiệp hội nông nghiệp và môi trường đã phóng đại những rủi ro, trong khi chưa nhấn mạnh đầy đủ đến các lợi ích thiết thực dành cho người tiêu dùng. Vấn đề cốt lõi là nhu cầu cơ bản của người tiêu dùng. Khi sản xuất trong nước không thể đáp ứng đầy đủ, việc nhập khẩu các sản phẩm giá rẻ hơn có thể được chấp nhận.
Các hạn ngạch nhập khẩu đã được đàm phán nhằm bảo đảm thị trường châu Âu không bị tràn ngập hàng hóa. Nhờ đó, các nhà sản xuất rượu vang và sản phẩm sữa của châu Âu vẫn có thể dự báo được thị trường và thậm chí hưởng lợi từ những cơ hội xuất khẩu mới.
Thông qua hiệp định này, EU, một thị trường có tiềm năng to lớn, cũng có thể tạo ra ảnh hưởng nhất định đối với sự phát triển kinh tế tại các quốc gia Mercosur. Nếu EU không tham gia ký kết các hiệp định thương mại như vậy, những đối tác khác có thể sẽ thế chỗ, và chưa chắc họ quan tâm nhiều hơn đến vấn đề bảo vệ môi trường. Trên thực tế, Trung Quốc hiện đã trở thành khách hàng quan trọng nhất của Nam Mỹ, và nhu cầu của Trung Quốc vẫn đang tiếp tục gia tăng.
Kết luận
Hiệp định thương mại EU – MERCOSUR phản ánh rõ những mâu thuẫn nội tại trong chính sách thương mại của Liên minh châu Âu: giữa mở cửa thị trường và bảo vệ nông nghiệp, giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, cũng như giữa lợi ích ngắn hạn và dài hạn. Những nhượng bộ về tài chính, các cơ chế tự vệ và hạn ngạch nhập khẩu cho thấy nỗ lực của EU nhằm dung hòa các lợi ích đối lập này, dù vẫn chưa thể xoa dịu hoàn toàn những lo ngại của nông dân và các tổ chức môi trường.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị toàn cầu ngày càng gay gắt, đặc biệt là sự gia tăng ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc tại Nam Mỹ, việc EU tìm cách củng cố quan hệ với khối MERCOSUR mang ý nghĩa chiến lược vượt ra ngoài khuôn khổ thương mại. Vấn đề là EU có đủ khả năng áp đặt và thực thi các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và cạnh tranh công bằng của mình hay không.
Triển vọng thi hành hiệp định này không chỉ định hình tương lai quan hệ thương mại giữa EU và Nam Mỹ, mà còn cho một trật tự thương mại toàn cầu bền vững hơn.
Đ. K. T.