Trung Ngôn
25-1-2026
Nhà báo kỳ cựu Jonathan Rauch, hiện là nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings và là biên tập viên của tạp chí “The Atlantic”, vừa có bài viết “Yes, It’s Fascism”, trên báo Atlantic hôm nay, có nhiều điểm đáng chú ý.
Mở đầu bài, ông Rauch thừa nhận: Ông vốn tránh dùng từ phát xít (F-word — fascism) để mô tả Tổng thống Donald Trump và phe MAGA. Nhưng theo ông, đến thời điểm hiện tại thì các điểm tương đồng giữa Trump và chủ nghĩa phát xít đã trở nên quá nhiều và quá rõ, khó có thể chối bỏ.
Ông Rauch giải thích rằng, từ fascism vốn mơ hồ, dễ bị lạm dụng và đôi khi bị thổi phồng trong tranh luận chính trị (Ví dụ như gọi một người bảo thủ chống phá thai là “phát xít”). Nhưng chính sự quan sát mới nhất đã khiến tác giả thay đổi suy nghĩ. Và ông Rauch cho rằng, cơ chế cầm quyền dưới thời Trump đã dịch chuyển rõ rệt về phía một hệ thống mang đặc trưng của chủ nghĩa phát xít.
Về chủ nghĩa gia đình trị (patrimonialism) và chủ nghĩa phát xít (fascism)
Tác phân biệt hai thuật ngữ:
Patrimonialism: Một kiểu cai trị trong đó nhà nước được xem như tài sản cá nhân của người lãnh đạo, nơi quyền lực gắn chặt với sự trung thành cá nhân chứ không phải các định chế. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Trump được mô tả là ông ta đã cai trị nước Mỹ theo kiểu này.
Fascism: Không chỉ là phong cách hay cá tính lãnh đạo mà là một hệ tư tưởng, tìm cách thống trị chính trị, nghiền nát đối lập, tái cấu trúc xã hội theo nguyên tắc ưu việt hóa quốc gia, sử dụng bạo lực và huy động quần chúng theo đường lối chủ nghĩa dân tộc cực đoan.
Điểm quan trọng mà tác giả nhấn mạnh là: Trong vòng một năm qua, Trump đã vượt khỏi khuôn khổ patrimonialism đơn thuần và thể hiện nhiều đặc tính mang tính giáo điều/ chủ thuyết (doctrine) và vận hành như một kiểu chủ nghĩa phát xít hiện đại.
Đặc điểm của chủ nghĩa phát xít thời Trump
Tác giả liệt kê các yếu tố chính mà ông cho rằng Trump và đội ngũ của ông ta đã và đang thực hiện:
Phá hủy các chuẩn mực dân chủ: Từ việc công kích công khai các đối thủ, phỉ báng tự do ngôn luận, coi thường các chuẩn mực lịch sự chính trị đến việc xuyên tạc sự thật… Những hành vi này theo tác giả là nhằm mục đích phá vỡ các rào cản đạo đức và chuẩn mực chính trị, qua đó biến bạo lực và thù hằn thành bình thường chính trị.
Tôn vinh bạo lực: Tác giả liệt kê việc Trump ca ngợi đám đông bạo lực, tuyên bố sử dụng bạo lực nhắm vào đối đối lập, và việc chính quyền sử dụng các cơ quan thực thi pháp luật là ICE, như một lực lượng “quân đội nội địa”, điều mà tác giả cho rằng, đó là một biểu hiện của văn hóa tôn vinh bạo lực (glorification of violence).
Chính trị hóa ngành tư pháp: Việc sử dụng các cơ quan pháp luật để trấn áp đối thủ, đàn áp các nhân vật hoặc các nhóm không ủng hộ, cũng như can thiệp vào hoạt động đúng đắn của tòa án… là điều mà tác giả xem là bước chuyển từ pháp quyền sang quan hệ quyền lực chính trị.
Phân biệt đối xử và hạ thấp nhân phẩm: Bài viết trích dẫn những điều mà Trump và các cộng sự mô tả đối thủ hoặc người nhập cư bằng thứ ngôn ngữ phi nhân hóa (dehumanizing), như “đồ rác rưởi”, “dịch bệnh” … Tác giả cho rằng, đây là một công cụ quen thuộc của chủ nghĩa phát xít trong việc biến nhóm đối tượng thành kẻ thù vô giá trị.
Đe dọa bầu cử và dân chủ: Tác giả lưu ý rằng, Trump và nhiều người ủng hộ ông ta tin rằng, họ “không bao giờ thua một cuộc bầu cử” và họ đã thực hiện nhiều hành vi nhằm làm suy yếu niềm tin vào thể chế dân chủ. Theo tác giả, chúng phù hợp với logic của chủ nghĩa phát xít, vốn xem bầu cử là phương tiện phụ, không mang tính quyết định tuyệt đối.
Tác giả kết luận:
Hiện tại, chính quyền Trump nghiêng về một mô hình mang nhiều đặc trưng của chủ nghĩa phát xít, đặc biệt trong cách đối xử với đối lập, sử dụng bạo lực, và phá hoại các chuẩn mực dân chủ.
Donald Trump có thể được mô tả là “phát xít”, nhưng điều đó không có nghĩa là nước Mỹ đã trở thành một quốc gia phát xít hoàn toàn. Hệ thống pháp quyền, các thể chế độc lập và nhiều lực lượng chính trị khác vẫn tồn tại và có thể phản kháng.
Việc dùng từ “phát xít” (F-word) là cần thiết để nhận diện thực trạng nhằm bảo vệ tự do dân chủ, tức là gọi đúng tên vấn đề để mọi người hiểu sự nguy hiểm hiện nay và có phản ứng phù hợp.
Nguồn: Tiếng Dân