Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi Jinping purges his conduit to party elders,” Nikkei Asia, 29/01/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Việc thanh trừng Trương Hựu Hiệp có thể làm “rỗng ruột” quân đội Trung Quốc.
Và rồi thực sự chẳng còn ai nữa?
Các tướng lĩnh quân đội Trung Quốc, bao gồm cả những người thân cận với nhà lãnh đạo tối cao Tập Cận Bình, đã lần lượt biến mất một cách bí ẩn khỏi tầm mắt công chúng trong những năm gần đây.
Trong một diễn biến mới đầy bất ngờ trong chính trường Trung Quốc, một diễn biến đã gây chấn động toàn thế giới, Chủ tịch nước kiêm Tổng bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình đã thanh trừng Trương Hựu Hiệp, sĩ quan quân đội cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân.
Trương, 75 tuổi – Ủy viên Bộ Chính trị đầy quyền lực của Đảng Cộng sản và là Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương thứ nhất – từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh đáng tin cậy nhất của Tập trong quân đội.
Nhưng thứ Bảy vừa qua (ngày 24/01), Bộ Quốc phòng Trung Quốc đột ngột thông báo rằng Trương và Lưu Chấn Lập, Ủy viên Quân ủy Trung ương kiêm Tham mưu trưởng Bộ Tham mưu Liên hợp, đã bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng.”
Quyết định này được Ban Chấp hành Trung ương Đảng đưa ra, bộ này cho biết trong một tuyên bố ngắn gọn, mà không nêu chi tiết về những vi phạm kỷ luật và pháp luật cụ thể mà họ đã phạm phải.
Sự sụp đổ của Trương và Lưu đã khiến Quân ủy Trung ương, cơ quan quân sự tối cao giám sát Quân Giải phóng Nhân dân, chỉ còn lại hai thành viên – Chủ tịch Tập và Phó Chủ tịch Trương Thăng Dân.
Ngay sau đại hội toàn quốc lần thứ 20 của Đảng Cộng sản vào tháng 10/2022, Quân ủy Trung ương có tổng cộng bảy thành viên. Kể từ đó đến nay, Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc, cựu Phó chủ tịch Quân ủy Hà Vệ Đông, và cựu Ủy viên Quân ủy Miêu Hoa đã lần lượt bị thanh trừng.
Là cơ quan đầu não của Quân Giải phóng Nhân dân, Quân ủy Trung ương quyết định các hành động quân sự của Trung Quốc. Nhưng tình trạng hiện tại của cơ quan quân sự này dấy lên quan ngại nghiêm trọng về cách thức hoạt động của nó trong tương lai.
Tướng Trương Thăng Dân hiện là sĩ quan quân đội duy nhất còn lại trong Quân ủy Trung ương. Ông đã dành phần lớn sự nghiệp của mình trong công tác kiểm tra kỷ luật và công tác chính trị, nên không thể được xem là một chuyên gia về các vấn đề quân sự. Rõ ràng là chuỗi chỉ huy thực tế của Quân Giải phóng Nhân dân sẽ không hoạt động hiệu quả trong thời gian tới.
Tin đồn đã lan truyền kể từ ngày 20/01, rằng Trương Hựu Hiệp có thể đang đối mặt với một cuộc điều tra. Tuyên bố ngắn gọn của Bộ Quốc phòng Trung Quốc vài ngày sau đó được đưa ra một cách vội vã để tránh đẩy Đảng Cộng sản và Quân Giải phóng Nhân dân vào tình trạng hỗn loạn, vì Trương là một trong những nhân vật quân sự quyền lực nhất bị thanh trừng trong lịch sử đảng.
Tập và Trương đều là “hồng nhị đại” (thế hệ đỏ thứ hai) hay con cái của các lãnh đạo đảng thời cách mạng, và là người quen cũ. Trương lớn hơn Tập ba tuổi.
Cha của Trương Hựu Hiệp, Trương Tông Tốn, là một trong những “khai quốc công thần” của Trung Quốc. Bản thân Trương Hựu Hiệp cũng có kinh nghiệm thực chiến, bao gồm việc chỉ huy quân đội trong Chiến tranh Biên giới Việt-Trung năm 1979.
Trương Tông Tốn và Tập Trọng Huân, cha của Tập Cận Bình và là cựu phó thủ tướng, đều sinh ra ở tỉnh Thiểm Tây và là đồng minh. Khi còn trẻ, họ là chiến hữu cùng thuộc Cục Tây Bắc của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
Ngay trước khi lên nắm quyền lãnh đạo Đảng Cộng sản vào tháng 11/2012, Tập đã đột ngột biến mất khỏi tầm mắt công chúng và dành hai tuần tại bệnh viện. Ông dùng việc này làm vỏ bọc cho các hoạt động chính trị hậu trường.
Tập, người khi đó vẫn chưa có nền tảng quyền lực vững chắc, đã gặp riêng các thái tử đảng – con cái của các quan chức cấp cao trong Đảng Cộng sản – cũng như những người bạn trong nhóm “hồng nhị đại,” bao gồm Trương Hựu Hiệp. Ông làm vậy nhằm tìm kiếm sự ủng hộ của họ cho các kế hoạch phát động một chiến dịch chống tham nhũng quyết liệt.
Trong số các “hồng nhị đại” thân cận với Tập có một vị tướng khác là Lưu Nguyên. Nhưng Lưu, con trai của Lưu Thiếu Kỳ, cựu chủ tịch nước Trung Quốc bị Mao Trạch Đông lật đổ, hiện đã nghỉ hưu.
Vậy tại sao Tập lại chọn riêng Trương Hựu Hiệp làm đồng minh chủ chốt trong nỗ lực củng cố quyền lực đối với quân đội? Lý do cũng liên quan mật thiết đến sự sụp đổ gây sốc của vị tướng này. Đó là vì mạng lưới quan hệ cá nhân rộng khắp của ông với các đảng viên lão thành đã nghỉ hưu.
Trong khi phục vụ với tư cách là sĩ quan quân đội cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân, Trương Hựu Hiệp cũng đóng vai trò là một kênh liên lạc quan trọng giữa Tập và các đảng viên lão thành hay phàn nàn của đảng. Trương, người có thể đưa ra những lời phê bình mang tính xây dựng cho Tập, cũng nhận được sự kính trọng rộng rãi trong quân đội.
Đó chính là lý do tại sao ông không nghỉ hưu – trên thực tế là không thể nghỉ hưu – tại đại hội toàn quốc lần thứ 20 của Đảng Cộng sản vào tháng 10/2022 bất chấp tuổi đã cao (72 tuổi).
Dù Tập mới là người đưa ra quyết định cuối cùng, nhưng vị tướng cũng nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của các đảng viên lão thành chủ chốt trong đảng, và theo các nguồn tin nội bộ đảng, đây chính là lý do cho quyết định nhân sự bất thường này.
Tại đại hội toàn quốc lần thứ 20, phe của Tập đã đạt được thắng lợi vang dội trong các thay đổi lãnh đạo đảng.
Ví dụ, Hồ Xuân Hoa, ngôi sao đang lên của thế hệ lãnh đạo tiếp theo, đã bị giáng chức từ Ủy viên Bộ Chính trị quyền lực xuống thành Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương bình thường, trong một động thái được cho là một phần trong nỗ lực của Tập nhằm gây áp lực lên các đối thủ trẻ hơn.
Các đảng viên lão thành, những người vốn đã mất dần vị thế trước Tập, không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chịu đựng những động thái như vậy. Nhưng họ đã thúc đẩy việc sử dụng Trương Hựu Hiệp như một kênh liên lạc và người cân bằng chính trị giữa hai bên để ngăn Tập làm mọi thứ theo ý mình.
Quyết định năm 2022 giữ Trương Hựu Hiệp tại vị với tư cách Ủy viên Bộ Chính trị và Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương có thể được xem là kết quả của sự thỏa hiệp giữa Tập và các đảng viên lão thành.
Tuy nhiên, dấu hiệu rạn nứt trong quan hệ giữa Tập và Trương đã bắt đầu xuất hiện vào mùa hè và mùa thu năm 2023, khi cựu Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc biến mất khỏi tầm mắt công chúng rồi sau đó bị cách chức.
Quyết định sa thải đột ngột Lý Thượng Phúc diễn ra chỉ vài tháng sau khi ông được chọn làm Bộ trưởng Quốc phòng theo tiến cử của Trương Hựu Hiệp. Việc thanh trừng Lý cũng diễn ra ngay sau khi hai quan chức hàng đầu của Quân chủng Tên lửa, bao gồm Tư lệnh Lý Ngọc Siêu, bất ngờ bị thay thế trong những thay đổi nhân sự bất thường.
Vào khoảng thời gian đó, một số người suy đoán rằng sớm muộn gì Tập cũng sẽ nhắm vào Trương như một phần trong cuộc trấn áp quân đội của mình.
Quân chủng Tên lửa được thành lập vào năm 2015 như lực lượng kế nhiệm của Quân đoàn Pháo binh Số 2. Lực lượng này giám sát kho vũ khí hạt nhân và tên lửa của Trung Quốc.
Vụ bê bối xoay quanh Quân chủng Tên lửa này cũng liên quan đến một bài báo đăng trên tờ Wall Street Journal hôm Chủ Nhật ngày 25/01. Cụ thể, tờ báo Mỹ đưa tin rằng Trương Hựu Hiệp bị cáo buộc làm rò rỉ thông tin về chương trình vũ khí hạt nhân của Trung Quốc cho phía Mỹ, trích dẫn những người nắm rõ nội dung cuộc họp giao ban cấp cao về các cáo buộc chống lại ông.
Nhưng một số dấu hiệu xuất hiện vào năm 2024 cho thấy Trương có thể đã lật ngược thế cờ với Tập.
Bắt đầu từ tháng 11 năm đó, các thành viên chủ chốt của phe Phúc Kiến – những trợ lý thân cận nhất của Tập trong quân đội – đã lần lượt bị thanh trừng vì nhiều lý do khác nhau, chẳng hạn như tham nhũng. Thậm chí một số lực lượng chính trị không thân cận với Tập cũng lên tiếng tố giác hành vi sai trái của các thành viên nhóm này.
Gần như cùng lúc đó, một khẩu hiệu chính trị 16 chữ có vẻ bất lợi cho Tập bắt đầu lan truyền trong quân đội.
“Lãnh đạo tập thể, tập trung dân chủ, tham vấn cá nhân, và quyết định tại hội nghị.”
Khẩu hiệu này có nghĩa là chế độ tập trung dân chủ phải được thực hiện triệt để dưới hệ thống lãnh đạo tập thể, các vấn đề quan trọng phải được thảo luận cá nhân và thấu đáo, và các quyết định phải được đưa ra tại các cuộc họp.
Tờ Giải Phóng Quân Báo, cơ quan ngôn luận của Quân ủy Trung ương, cũng đăng các bài bình luận theo sát bốn nguyên tắc cơ bản này. Các nguyên tắc này vốn được ghi trong điều lệ Đảng Cộng sản, nhưng chúng ít được nhắc đến kể từ khi kỷ nguyên Tập Cận Bình bắt đầu vào năm 2012.
Trong lúc khẩu hiệu này được lan truyền, Tập dường như đã nhẫn nại chờ đợi thời cơ Trương Hựu Hiệp mất cảnh giác. Chủ tịch Trung Quốc đã lặng lẽ chấp nhận cuộc thanh trừng quy mô lớn đối với các trợ lý thân cận của mình trong quân đội, nhưng ông cũng cân nhắc nước đi tiếp theo.
Trong một diễn biến liên quan, cuộc điều tra hậu trường xoay quanh vụ bê bối tập trung vào Quân chủng Tên lửa đã bước sang năm thứ ba.
Và rồi Tập bất ngờ đưa Trương Hựu Hiệp vào diện điều tra.
Giải Phóng Quân Báo nói trong một bài xã luận rằng Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập “đã phản bội nghiêm trọng sự tin tưởng” mà Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Quân ủy Trung ương dành cho họ.
Họ cũng đã “chà đạp và phá hoại nghiêm trọng chế độ chủ tịch quân ủy chịu trách nhiệm,” bài báo nói thêm.
“Chế độ chủ tịch quân ủy chịu trách nhiệm” của Quân ủy Trung ương được thiết kế nhằm tập trung quyền quyết định cuối cùng đối với các hành động quân sự vào tay Tập. Ngay cả khi tầm quan trọng của lãnh đạo tập thể được nhấn mạnh trong quân đội, thì về lý thuyết, nó vẫn không được phép mâu thuẫn trực tiếp với “chế độ chủ tịch chịu trách nhiệm.”
Nhưng Tập và nhóm thân tín của mình đã ngày càng lo ngại trước những gì họ cho là những động thái đáng lo ngại do Thượng tướng quyền lực Trương Hựu Hiệp thực hiện với sự hậu thuẫn của các đảng viên lão thành.
Khi Tập biến mất khỏi tầm mắt công chúng vào mùa thu năm 2012, Trương đã đến thăm ông trong bệnh viện và cam kết hợp tác với cuộc chiến chống tham nhũng của ông.
Nhưng với tư cách là một kênh liên lạc và người cân bằng chính trị giữa Tập và các đảng viên lão thành, Trương cuối cùng lại rơi vào tình thế lưỡng nan. Có lẽ ông chưa bao giờ tưởng tượng rằng mình sẽ phải đối mặt với số phận tương tự như cựu Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương Lâm Bưu.
Lâm Bưu, một vị tướng trong quân đội và chính trị gia được cho là người kế nhiệm Mao Trạch Đông, đã thiệt mạng vào năm 1971 khi máy bay của ông rơi ở Mông Cổ trên đường đào tẩu sang Liên Xô sau khi bất ngờ bị Mao gán cho là phần tử phản loạn.
Không ai biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo trong cuộc đấu đá quyền lực khốc liệt trong nội bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc. Giờ đây, khi kênh liên lạc quan trọng giữa Tập và các đảng viên lão thành đã biến mất, tình hình trong đảng và quân đội còn lâu mới ổn định.
Cuộc chiến chính trị của Tập – nhằm mở đường cho đại hội đảng toàn quốc lần thứ 21 vào năm 2027, nơi ông dự kiến sẽ tìm cách tái đắc cử vị trí đứng đầu đảng nhiệm kỳ thứ tư – đã bắt đầu.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.