Lê Quang Ngọ và Lê Quí Trọng
3-2-2026
Háo danh là một đặc tính phổ quát của con người. Trong Đắc Nhân Tâm, Dale Carnegie từng viết: “Sự khát khao được cảm thấy mình quan trọng là một trong những sự khác biệt chủ yếu nhất giữa con người và những sinh vật khác” (1). Để minh họa, ông dẫn ra nhiều nhân vật thuộc các tầng lớp xã hội khác nhau, trong đó có chi tiết nổi tiếng: Victor Hugo từng không mong gì hơn việc Paris được đổi tên thành Victor Hugo.
Nhận định của Carnegie không sai, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, háo danh vẫn có thể được xem như một động lực tâm lý tương đối vô hại, thậm chí đôi khi còn thúc đẩy con người vươn lên, sáng tạo và cống hiến. Vấn đề chỉ trở nên nghiêm trọng khi háo danh không còn là nhu cầu cá nhân mà biến thành một thứ văn hóa xã hội, ăn sâu vào cấu trúc quyền lực và được nuôi dưỡng bằng tài nguyên công.
Trong bối cảnh ấy, nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng háo danh ở xã hội Á Đông – đặc biệt là Việt Nam – mang những đặc điểm khác biệt. Có ý kiến cho rằng: “Háo danh nằm sâu trong nguồn gốc của văn hóa người Việt” (2). PGS. TS Lê Quý Đức cũng nhận xét: “Tính háo danh có ở mọi thành phần, tầng lớp. Với giới trí thức, háo danh thể hiện qua việc đánh bóng tên tuổi để được nhiều người biết đến. Thậm chí, ngay cả với những người bị coi là ‘dưới đáy xã hội’ cũng muốn trở thành dân anh chị để có quyền uy nhất định” (3).
Những nhận xét ấy đúng, nhưng vẫn chưa chạm tới một tầng sâu hơn của vấn đề: Tính háo danh của tầng lớp tinh hoa chính trị, một chủ đề mà bộ máy truyền thông chính thống thường né tránh hoặc làm ngơ.
Háo danh ở đỉnh cao quyền lực: Từ sùng bái cá nhân đến chuẩn mực ngầm
Nếu phải xếp hạng mức độ háo danh trong xã hội Việt Nam hiện đại, có lẽ vị trí hàng đầu phải dành cho “người công dân số Một” của chế độ. Ngay sau khi giành được chính quyền vào tháng 8 năm 1945, người đứng đầu Chính phủ lâm thời đã dùng bút danh Trần Dân Tiên để viết sách ca ngợi chính cuộc đời hoạt động cách mạng của mình.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp ở Chiến khu Việt Bắc, ông không chỉ cho phép mà còn khuyến khích họa sĩ, văn nghệ sĩ đến sống cùng để vẽ tranh, sáng tác thơ ca, âm nhạc ca tụng mình. Dưới thời ông, một hệ thống biểu tượng sùng bái cá nhân được thiết lập và hợp thức hóa: Từ những lời tung hô “muôn năm”, đến huân chương mang tên ông, rồi Huy hiệu Bác Hồ được dùng làm phần thưởng trong phong trào “người tốt việc tốt”.
Đáng chú ý hơn, dù luôn kêu gọi chống chủ nghĩa cá nhân, thực hành tiết kiệm, ông vẫn để cho người dân đảo Cô Tô dựng tượng mình bằng công quỹ khi ông còn sống – một việc hiếm thấy ngay cả ở nhiều chế độ toàn trị khác. Từ đây, háo danh không còn là thói quen cá nhân, mà trở thành tiền lệ chính trị.
Cây lưu niệm, hình thức háo danh thời hậu cách mạng
Học tập “tấm gương” ấy, các thế hệ kế tục đã tìm mọi cách để lưu danh hậu thế. Không còn khả năng thi phú, văn chương như tầng lớp sĩ phu Nho học ngày xưa, giới quan chức đương thời chọn một hình thức đơn giản, hiệu quả và rất… hữu hình: Trồng cây lưu niệm.
Khắp các di tích lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng trên đất nước, chúng ta dễ dàng bắt gặp những cây xanh được trồng kèm theo phiến đá lớn, khắc rõ họ tên, chức vụ, chức danh của các quan chức. Những chuyến “thăm và làm việc” mang danh nghĩa công vụ, nhưng mục đích công thì ít, mục đích riêng thì nhiều. Dù luôn tự nhận là vô thần, họ vẫn tìm đến chốn linh thiêng để “cầu cho hoạn lộ hanh thông”.
Blogger Mai Thanh Hải từng chua chát nhận xét: “Chuyện lãnh đạo cao cấp và… gần cao cấp, cứ đến địa phương – đơn vị nào ‘thăm và làm việc’ lại trồng một cái cây đã thành ‘hiệu ứng’, khiến người người, nhà nhà noi theo” (4).
Điều đáng nói là, danh thì quan hưởng, nhưng chi phí lại do dân gánh. Việc trồng cây lưu niệm kéo theo cả một bộ máy hậu cần cồng kềnh: Từ vận chuyển, chỉnh trang cảnh quan, bảo vệ, cho đến lễ nghi. Những cây được trồng thường không phải cây giống trong vườn ươm, mà là cây lớn được bứng từ nơi khác, tốn kém và phô trương. Tất cả chỉ để phục vụ một mục đích duy nhất: lưu danh và cầu tài lộc.
Bia đá thì còn nhưng người thì đã ngã ngựa
Tại khu di tích núi Nưa (Thanh Hóa) – một trong những địa điểm linh thiêng bậc nhất – từng tồn tại hai cây lưu niệm do Đinh La Thăng trồng ở hai thời điểm khác nhau, tương ứng với hai nấc thang quyền lực của ông. Sau những biến cố chính trị và các chiến dịch “đốt lò”, không rõ các tấm bia mang tên ông còn được giữ lại hay đã bị âm thầm dỡ bỏ.
Một trải nghiệm khác tại Tràng An (Ninh Bình) càng làm nổi bật nghịch lý này. Trước đền thờ Thánh Quý Minh, hai hàng cây lưu niệm dài với bia đá khắc tên hàng loạt quan chức cấp cao, trong đó có cả hai “trụ” của tứ trụ từ nhiệm kỳ XIII. Dù cả hai đã “ngã ngựa”, bị cách hết chức vụ và bị kỷ luật công khai, những tấm bia vẫn sừng sững tồn tại.
Điều đó khiến nhiều du khách không khỏi đặt câu hỏi: Phải chăng đây là một hình thức kỷ luật thâm thúy, để tên tuổi những người từng ở đỉnh cao quyền lực trở thành đề tài giễu cợt, bia miệng của đời, đồng thời là lời răn đe cho những kẻ kế tiếp?
Khi háo danh gặp quyền lực tuyệt đối
Gần mười năm trước, ông Đinh Thế Huynh – cựu Thường trực Ban Bí thư – từng nói về việc “xây dựng văn hóa khinh bỉ kẻ tham nhũng”, nhấn mạnh rằng, chỉ khi áp lực xã hội đủ mạnh thì tham nhũng mới bị đẩy lùi.
Nhưng muốn xây dựng được thứ văn hóa ấy, trước hết cần giải cấu trúc văn hóa háo danh trong quyền lực – nơi mà sự tôn vinh cá nhân được hợp thức hóa, nơi tiền thuế của dân được dùng để nuôi dưỡng cái tôi của quan chức, và nơi những tấm bia đá, cây lưu niệm trở thành biểu tượng trơ trẽn của sự phù hoa chính trị.
Khi háo danh không còn là một nhược điểm cá nhân mà trở thành chuẩn mực ngầm của hệ thống, thì tham nhũng, lạm quyền và suy đồi đạo đức chỉ là hệ quả tất yếu. Và khi đó, những cây lưu niệm, thay vì là biểu tượng của đóng góp, sẽ mãi mãi là chứng tích của một thời mà quyền lực đã tự dựng bia thờ cho chính nó.
_________
Chú thích:
1. Đắc Nhân Tâm: Bí mật lớn nhất trong phép ứng xử: https://ditimchanly.org/tai-lieu/sach-hay/dac-nhan-tam/chuong-2-bi-mat-lon-nhat-trong-phep-ung-xu.html
2. https://vanvn.vn/hao-danh-nam-sau-trong-nguon-goc-cua-van-hoa-nguoi-viet/
3. https://kienthuc.net.vn/tinh-hao-danh-cua-nguoi-viet-tu-dau-ma-co-post126358.html
4. https://maithanhhaiddk.blogspot.com/2011/04/hoan-ho-cac-cu-trong-cay.html
Nguồn: Tiếng Dân