Mai Phan Lợi
19-2-2026
Những ngày Tết, khi gió bấc lùa qua vòm lá cơm nguội đã ngả vàng, Hà Nội lại bước vào mùa tự vấn quen thuộc. Trên các diễn đàn, câu hỏi “Có nên bỏ Tết Ta để ăn Tết Tây?” thỉnh thoảng lại nổi lên như một gợn sóng nhỏ.
Nó không còn ồn ào như dăm năm trước, nhưng vẫn đủ để khiến ta giật mình: Phải chăng nỗi lo đánh mất bản sắc chưa bao giờ thực sự rời khỏi thành phố này?
Thực ra, câu chuyện Tết chỉ là phần nổi của một khối băng lớn hơn – khối băng mang tên ký ức tập thể.
Ký ức tập thể, “hộ chiếu” của một cộng đồng
Nhà xã hội học Maurice Halbwachs từng khẳng định: Ký ức không chỉ thuộc về cá nhân; nó được định hình và duy trì trong những khung khổ xã hội. Collective Memory” – ký ức tập thể – chính là sợi dây neo con người vào một cộng đồng cụ thể, trong một không gian cụ thể.
Trong thời đại toàn cầu hóa, khi những khối kính và thép có thể khiến các đô thị trở nên đồng dạng, ký ức là “hộ chiếu văn hóa” cuối cùng giúp ta nhận diện mình giữa đám đông thế giới.
Một dân tộc có thể vay mượn công nghệ, mô hình quản trị hay phong cách tiêu dùng; nhưng nếu đánh mất ký ức chung, họ sẽ đánh mất khả năng tự kể câu chuyện về chính mình.
Bài học từ Hàn Quốc là một ví dụ đáng suy ngẫm. Sau thời kỳ thuộc địa và giai đoạn hiện đại hóa gấp gáp, năm 1989, chính phủ nước này chính thức khôi phục ba ngày nghỉ Tết Seollal.
Đó không đơn thuần là điều chỉnh lịch làm việc; đó là hành động tái khẳng định căn tính.
Các cuộc khảo sát khi ấy cho thấy đa số áp đảo người dân ủng hộ việc giữ gìn Tết Âm lịch. Và cho đến nay, nhà nước Hàn Quốc vẫn đều đặn triển khai các gói kích cầu, trợ giá hàng hóa dịp Tết để bảo vệ “không khí lễ nghi” – thứ tài sản vô hình nhưng có sức gắn kết xã hội vô cùng lớn.
Họ hiểu một điều giản dị: phát triển kinh tế không mâu thuẫn với việc cúi đầu làm lễ Sebae trước người già vào mùng Một.
Hà Nội và những cuộc “đại phẫu” không chỉ về hạ tầng
Trở lại Hà Nội, những tranh luận gần đây về quy hoạch đô thị thực chất cũng xoay quanh trục ký ức – bản sắc – phát triển.
Thứ nhất, câu chuyện giãn dân nội đô. Đồ án quy hoạch đô thị lõi lịch sử từng đặt ra phương án di dời một lượng lớn cư dân ra khỏi khu vực trung tâm để giảm tải hạ tầng.
Ở góc độ kỹ thuật, đó là bài toán giao thông, mật độ, môi trường sống. Nhưng ở góc độ văn hóa, mỗi cư dân phố cổ không chỉ là một “đơn vị dân số”; họ là một kho lưu trữ ký ức sống: nếp ăn, tiếng rao, cách thắp hương ngày rằm, thói quen mở cửa hàng từ tờ mờ sáng.
Nếu tách con người khỏi không gian, liệu những mái ngói thâm nghiêm còn là Hà Nội, hay chỉ còn là phông nền cho du lịch?
Thứ hai, những dự án giao thông và cải tạo không gian quanh hồ. Hồ Tây từ lâu được xem như “lá phổi” và cũng là “vùng đệm tâm linh” của thành phố. Sương sớm bảng lảng quanh Chùa Trấn Quốc, mặt nước phẳng lặng phản chiếu bầu trời xám bạc – đó không chỉ là cảnh quan, mà là trải nghiệm thẩm mỹ và tinh thần.
Khi những đề xuất cầu cạn hay công trình quy mô lớn xuất hiện, điều gây tranh luận không chỉ là kỹ thuật xây dựng, mà là cảm giác về một nhát cắt vào sự tĩnh tại của lịch sử.
Tương tự, khu vực Hồ Gươm – trái tim biểu tượng của thủ đô – nhiều lần chứng kiến việc tháo dỡ, cải tạo các công trình cũ. Ở đây, ta có thể mượn khái niệm “Non-places” của Marc Augé: Những “phi địa điểm” hiện đại, tiện nghi nhưng trống rỗng về bản sắc.
Một quảng trường bóng bẩy, nếu thiếu chiều sâu ký ức, rất dễ trở thành không gian vô danh – nơi người ta đi qua mà không thực sự thuộc về.
Giá trị sử dụng hay giá trị ý nghĩa?
Sâu xa hơn, tranh luận về Tết Ta – Tết Tây, về cầu cạn hay bảo tồn phố cũ, đều quy về một câu hỏi: Ta ưu tiên “giá trị sử dụng” (utility) hay “giá trị ý nghĩa” (meaning)?
Giá trị sử dụng đo bằng thời gian di chuyển, mật độ giao thông, tăng trưởng GDP.
Giá trị ý nghĩa đo bằng cảm xúc thuộc về, bằng niềm tự hào, bằng sự tiếp nối giữa các thế hệ.
Một đô thị 1.000 năm tuổi như Hà Nội không thể chỉ được tính bằng số km đường và số tầng cao ốc. Nếu một ngày, con cháu chúng ta đứng bên Hồ Tây mà không còn cảm nhận được hơi thở trầm mặc của tiền nhân; nếu Tết chỉ còn là một kỳ nghỉ dài để du lịch nước ngoài, thì những con số tăng trưởng kia liệu có đủ để lấp đầy khoảng trống tinh thần?
Đừng để thành phố… mất trí nhớ
Ký ức tập thể không phải là gánh nặng của quá khứ; nó là vốn liếng cho tương lai. Giữ Tết cổ truyền, cân nhắc thận trọng từng dự án quanh Hồ Gươm hay Hồ Tây, hay suy tính kỹ lưỡng việc giãn dân nội đô – tất cả không phải để trì hoãn phát triển, mà để phát triển có nền.
Một thành phố có thể hiện đại mà không đánh mất mình. Vấn đề không phải là chọn giữa bê tông và ký ức, mà là biết đặt bê tông lên nền ký ức ấy như thế nào.
Hà Nội cần tăng trưởng. Nhưng hơn thế, Hà Nội cần nhớ mình là ai…