Nguồn: “Binyamin Netanyahu is the big winner from the Iran war, for now”, The Economist, 03/03/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Một canh bạc lớn đang diễn ra tại Iran. Những rủi ro đặt ra là vô cùng đáng sợ đối với người dân Iran, đối với khu vực Trung Đông rộng lớn hơn và cả thế giới. Có thể sẽ có nhiều kẻ bại trận, mà trước hết chính là những người dân Iran bình thường.
Trong những ngày đầu đầy bất định này, một kẻ thắng cuộc sớm đã lộ diện: Israel. Chiến dịch tại Iran dựa vào hỏa lực của Mỹ, nhưng ở một mức độ đáng ngạc nhiên, nó lại được định hình bởi các học thuyết chiến tranh của Israel. Các quy tắc để chiến thắng của Israel có thể tóm gọn là: tấn công không cảnh báo, sử dụng vũ lực áp đảo và không ngần ngại tiêu diệt hàng ngũ lãnh đạo của đối phương.
Tất nhiên, Israel luôn khẳng định họ tin tưởng vào luật pháp quốc tế, như các chính trị gia và nhà ngoại giao của nước này vẫn cam đoan. Nhưng là một nền dân chủ nhỏ bé giữa một khu phố đầy rẫy hiểm nguy, Israel phải đặt an ninh lên hàng đầu. Các quan chức Israel lập luận rằng họ tuân thủ các quy tắc chiến tranh—trái ngược hoàn toàn với những kẻ khủng bố vốn chẳng xứng đáng nhận được một giọt nước mắt hay sự thương hại nào. Bất chấp điều đó, chiến dịch kéo dài và con số thương vong khổng lồ ở Gaza đã khiến Israel ngày càng bị cô lập, ngay cả với những chính phủ phương Tây từng một thời ủng hộ họ. Thế nhưng, đột nhiên, nhiều nhà lãnh đạo dân chủ hiện nay có vẻ như đã chấp nhận hơn những lập luận kiểu Israel này.
Khi Mỹ và Israel cùng phối hợp tấn công Iran vào ngày 28 tháng 2, những yếu tố then chốt của chiến dịch đã phản chiếu logic của Israel, bắt đầu bằng việc tiêu diệt các lãnh đạo cấp cao nhất của Iran. Điều đó đánh dấu một sự thay đổi đối với nước Mỹ. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, một Tổng thống Donald Trump vốn e ngại rủi ro đã từng không đồng tình khi Thủ tướng Israel Binyamin Netanyahu thúc giục ông tìm cách thay đổi chế độ tại Iran. Giờ đây, việc kêu gọi một cuộc nổi dậy của nhân dân chống lại sự chuyên chế lại tỏ ra là một nước đi hợp nhãn với ông Trump. Khi ông Trump hối thúc người dân Iran bình thường đứng lên, ông đang lặp lại những luận điểm lâu đời của ông Netanyahu—ngay cả khi, cũng thường xuyên không kém, vị tổng thống Mỹ trông có vẻ sẵn sàng cắt giảm một thỏa thuận với một kẻ đào tẩu từ tầng lớp tinh hoa đang cầm quyền của Iran.
Ngay sau khi các cuộc tấn công vào Iran bắt đầu, người đứng đầu Lầu Năm Góc của ông Trump, Pete Hegseth, đã ca ngợi Israel là một đối tác có năng lực mang đến một sứ mệnh rõ ràng cho cuộc chiến tại Iran, “không giống như rất nhiều đồng minh truyền thống của chúng ta, những người chỉ biết lo lắng viển vông, do dự và lúng túng về việc sử dụng vũ lực”. Đây không phải lần đầu tiên ông Hegseth, một chiến binh văn hóa đầy phô trương, không nhìn thấy bức tranh toàn cảnh rộng lớn hơn.
Đúng là một vài đối tác của Mỹ đã tỏ ra thận trọng khi tham gia chiến dịch Iran. Thủ tướng Anh, Ngài Keir Starmer, ban đầu đã từ chối để Mỹ sử dụng các căn cứ của Anh. Tuy nhiên, sau đó ông đã cho phép các căn cứ này được sử dụng cho các cuộc không kích mang tính phòng thủ chống lại lực lượng Iran đang đe dọa các quốc gia láng giềng. Ông Starmer vốn là một cựu luật sư nhân quyền và cũng là một người hay do dự kinh niên. Điểm đáng ghi nhận là ông đã lên tiếng bày tỏ sự phản đối có nguyên tắc của chính phủ mình đối với khái niệm “thay đổi chế độ bằng đường không”. Tuy nhiên, sự phản kháng ngắn ngủi của ông đối với ông Trump được giải thích rõ nhất bởi vị thế lãnh đạo mong manh của ông trong Đảng Lao động, nơi đầy rẫy những người chỉ trích Israel và những người cánh tả chưa bao giờ tha thứ cho Tony Blair vì đã theo chân Mỹ xâm lược Iraq năm 2003. Sự mong manh của chính phủ liên minh thiên tả ở Tây Ban Nha cũng giúp giải thích tại sao quốc gia này ngăn cản máy bay tiêm kích Mỹ sử dụng các căn cứ của họ để tiếp cận Iran. Ông Trump hiện đã đe dọa lệnh cấm thương mại của Mỹ đối với Tây Ban Nha. Những màn kịch tính cục bộ này chỉ là chuyện bên lề. Điều hé mở nhiều hơn là câu hỏi tại sao các chính phủ phương Tây khác lại tuyên bố ủng hộ cuộc chiến của ông Trump với Iran.
Thủ tướng Đức, Friedrich Merz, đã đưa ra một bài giảng về chủ nghĩa hiện thực nghiệt ngã vào ngày 1 tháng 3. Cho rằng việc tranh luận về tính hợp pháp của các cuộc không kích tiêu diệt lãnh đạo tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei và các nhân vật cấp cao khác là vô nghĩa, ông Merz đã liệt kê một loạt lý do để không cần phải thương tiếc cho “chế độ khủng bố” của họ, từ việc đàn áp người dân Iran đến việc hỗ trợ cho Hamas và Hezbollah, cũng như các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo. Ông Merz thừa nhận thay đổi chế độ là có rủi ro. Nhưng Đức sẽ không chỉ trích các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Một mặt, các chính phủ châu Âu đã dành nhiều năm lên án Iran vi phạm các quy tắc quốc tế nhưng lại thất bại trong việc thực thi các phán quyết đó bằng sức mạnh quân sự, vị Thủ tướng lưu ý. Mặt khác, châu Âu cần sự giúp đỡ của Mỹ để bảo vệ Ukraine. “Do đó, đây không phải là lúc để lên lớp các đối tác và đồng minh của chúng ta. Bất chấp những bất đồng, chúng ta chia sẻ nhiều mục tiêu với họ mà bản thân chúng ta không thể thực sự đạt được,” ông tuyên bố. Sự thừa nhận của ông Merz nối tiếp một tuyên bố khác mà ông đã đưa ra vào mùa hè năm ngoái, sau khi Israel và Mỹ ném bom các cơ sở hạt nhân của Iran. Khi đó, ông đã ám chỉ rằng Israel xứng đáng nhận được lời cảm ơn vì đã làm thay công việc “bẩn thỉu” cho thế giới.
Chính phủ các nước Úc, Canada và New Zealand không đi xa đến mức đó. Nhưng tất cả đều đã bày tỏ sự ủng hộ đối với các cuộc không kích vào Iran. Sự ra đi của Khamenei “sẽ không được thương tiếc,” Anthony Albanese, Thủ tướng Úc, phát biểu. Ban đầu, Pháp bày tỏ lo ngại về chiến dịch tại Iran và kêu gọi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc can thiệp. Thái độ tại Paris trở nên cứng rắn hơn sau khi drone của Iran tấn công một căn cứ của Pháp ở vùng Vịnh. Trong một tuyên bố chung với Anh và Đức, Pháp hiện cam kết giúp tiêu diệt năng lực tên lửa và máy bay không người lái của Iran.
Đây cũng không phải lần đầu tiên người ta thấy các đồng minh cố gắng tìm kiếm mặt tích cực trong một sự can thiệp kiểu Trump. Sau khi Mỹ bắt giữ Nicolás Maduro, nhà lãnh đạo Venezuela, vào tháng 1, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nói rằng đất nước ông không ủng hộ phương pháp được sử dụng, nhưng gọi ông Maduro là một kẻ độc tài mà việc bắt giữ ông ta là “tin tốt cho người dân Venezuela”. Từ Iran đến Venezuela, những tiền lệ lớn đang được thiết lập mà không có nhiều tranh luận. Chẳng hạn, Trung Quốc coi nhiều chính trị gia Đài Loan được bầu dân chủ là những kẻ ly khai tội phạm. Liệu bây giờ những người đó có trở thành mục tiêu hợp lệ để bị tiêu diệt hoặc bắt giữ hay không?
Những tranh cãi khủng khiếp đã từng chia rẽ phương Tây trước cuộc xâm lược Iraq năm 2003. Ít nhất, chúng nảy sinh từ những nỗ lực của Tổng thống George W. Bush nhằm có được sự ủng hộ của Liên Hợp Quốc cho cuộc chiến của mình. Nước Mỹ ngày nay không tìm kiếm sự cho phép nào như thế trước khi hành động. Một trật tự mà ở đó lẽ phải thuộc về kẻ mạnh đang hình thành, một trật tự mà ông Trump và ông Netanyahu điều hướng một cách dễ dàng. Hầu hết các đồng minh phương Tây chưa bao giờ mong muốn một thế giới như thế này. Giờ đây, khi nó đang ập đến, họ đang buộc phải thích nghi với những quy tắc của nó.