Chiến sự Nga – Ukraine và xung đột giữa Mỹ với Iran diễn ra ở hai khu vực khác nhau, nhưng ngày càng có nhiều nét tương đồng, đan xen.
Khi tuyên bố phát động chiến dịch không kích Iran ngày 1/3, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quá trình này sẽ kéo dài “khoảng 4 tuần hoặc ngắn hơn”, khẳng định Mỹ “không gặp khó khăn” khi cùng Israel tấn công quốc gia Hồi giáo. Washington tin rằng việc tập kích cơ sở hạt nhân, kho tên lửa và hạ sát lãnh đạo Iran sẽ khiến đối phương nhanh chóng suy yếu.
Tuy nhiên, dù hứng chịu tổn thất nặng nề, Iran vẫn duy trì năng lực phản công và phong tỏa eo biển Hormuz để gây sức ép ngược lên Mỹ và đồng minh. Washington và Tehran đã ngừng bắn để hòa đàm, nhưng triển vọng về một thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng và nguy cơ xung đột tái bùng phát vẫn hiện hữu.
Cục diện này ngày càng giống cuộc chiến đang diễn ra ở Ukraine. Nga tháng 2/2022 mở chiến dịch tại Ukraine, kỳ vọng “đánh nhanh, thắng nhanh” và cũng vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ đối thủ. Moskva sau đó chuyển hướng sang tập trung kiểm soát các vùng lãnh thổ ở miền nam và đông Ukraine.
“Mỹ nguy cơ bị cuốn vào một cuộc chiến không có lối thoát rõ ràng, như những gì Nga đang trải qua ở Ukraine”, James Jeffrey, nhà nghiên cứu tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông, bình luận trên Foreign Affairs.
Những chiến thuật tương đồng
Mỹ và Nga đều có ưu thế quân sự vượt trội so với đối thủ, nhưng giống Ukraine, Iran cho thấy khả năng duy trì chiến tranh bằng chiến thuật phi đối xứng và sức chịu đựng dài hạn.
Iran trả đũa Mỹ bằng cách dùng máy bay không người lái (UAV) tập kích vào hạ tầng năng lượng các nước đồng minh của Washington tại vùng Vịnh. Đây cũng là một trong những công cụ mà Tehran dùng để gây sức ép tại Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển 20% nguồn cung dầu của thế giới trong thời bình.
Trong khi đó, Ukraine liên tục tập kích các cơ sở dầu khí, kho nhiên liệu và hạ tầng quân sự Nga bằng UAV tầm xa. Kiev cũng dùng xuồng không người lái để làm suy yếu Hạm đội Biển Đen của Moskva.
Hai cuộc chiến cho thấy công nghệ đang tái định hình chiến tranh hiện đại thế nào. Mỹ được cho là đã triển khai các hệ thống phát hiện UAV tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để bảo vệ căn cứ không quân Prince Sultan ở Arab Saudi. Những hệ thống này do Ukraine phát triển để tự vệ trước các cuộc tấn công của Nga.
Michael Kofman, chuyên gia quân sự tại Viện Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng các hệ thống phòng thủ nhiều lớp như vậy “nhiều khả năng sẽ sớm xuất hiện trên toàn thế giới”.
Nga và Iran còn áp dụng nhiều chiến thuật tác chiến tương tự trên chiến trường. Trước khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực hồi đầu tháng 4, Iran thường tập kích các mục tiêu bằng cách kết hợp bầy UAV với tên lửa đạn đạo, phương thức mà Nga đã phát triển mạnh trong chiến sự Ukraine.
Iran xác nhận đã chuyển giao UAV tự sát Shahed cho Nga từ năm 2022 và Moskva dùng chúng để tập kích Ukraine. Hiện nay, Nga bị nghi hỗ trợ ngược cho Iran về công nghệ UAV và tác chiến điện tử.
Nicole Grajewski, chuyên gia về Iran và Nga tại Đại học Sciences Po, Pháp cho biết Moskva và Tehran có “một số hợp tác” trong việc gây nhiễu hệ thống dẫn đường của đối phương.
Một số tàu liên quan đến Iran gần đây dường như đã giả mạo tín hiệu định vị tại eo biển Hormuz, tương tự chiến thuật lâu nay mà “hạm đội bóng tối” được cho là chuyên vận chuyển dầu Nga thường sử dụng để né lệnh trừng phạt phương Tây.
Thiết bị chống gây nhiễu của Nga đã được phát hiện trong một UAV Iran nhắm vào căn cứ Anh tại Cyprus hồi tháng 3. Giới chức châu Âu lo ngại Nga có thể cung cấp thêm vũ khí cho Iran nếu tiến trình hòa đàm bị đình trệ.
“Chúng tôi đã thấy bằng chứng cho thấy Nga hỗ trợ Iran trong các cuộc tấn công của họ”, Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey phát biểu hồi tháng 4 tại cuộc họp của các đồng minh đang hỗ trợ quân sự cho Ukraine. Ông không nêu chi tiết bằng chứng, nhưng thêm rằng “Tổng thống Putin muốn chúng ta bị phân tâm bởi xung đột ở Trung Đông”.
Những hệ quả đan xen
Chiến sự Trung Đông đã làm rạn nứt một số liên minh, rõ ràng nhất là giữa Mỹ và châu Âu, nơi nhiều nước cho rằng cuộc xung đột với Iran là không cần thiết và trái luật pháp quốc tế. Diễn biến cũng châm ngòi cho cuộc chạy đua tìm kiếm nguồn năng lượng trên toàn cầu, khi một số quốc gia tìm đến Nga để mua dầu.
“Tôi tin rằng Điện Kremlin đã ăn mừng khi Tổng thống Trump bắt đầu cuộc chiến với Iran”, Danylo Lubkivsky, giám đốc Diễn đàn An ninh Kiev và cựu thứ trưởng ngoại giao Ukraine, nói.
Tuy nhiên, chiến sự Iran cũng tạo ra những liên minh mới, như mối quan hệ đối tác mà Ukraine xây dựng với các nước vùng Vịnh. Tháng 4, Ukraine công bố các thỏa thuận an ninh mới với Qatar, Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Những mối quan hệ như vậy khó có thể xuất hiện vài năm trước, khi vùng Vịnh còn muốn duy trì thế trung lập với Nga.
Theo Jana Kobzova, đồng giám đốc Chương trình An ninh châu Âu tại Hội đồng châu Âu về Quan hệ Đối ngoại, Kiev muốn trao đổi công nghệ UAV và hỗ trợ huấn luyện quân sự để đổi lấy hậu thuẫn ngoại giao từ Trung Đông, các thỏa thuận năng lượng và hệ thống phòng không tiên tiến.
Tổng thống Volodymyr Zelensky đang hy vọng “biến cuộc khủng hoảng này thành cơ hội”, bà Kobzova nói. Các thỏa thuận với những quốc gia giàu dầu mỏ có thể mang lại nguồn lợi lớn cho ngành công nghiệp quốc phòng đang phát triển nhanh của Ukraine.
Châu Âu đã trở thành “phao cứu sinh” cho Ukraine, sau khi Mỹ ngừng hầu hết viện trợ vũ khí và thiết bị cho Kiev năm ngoái. Các nước châu Âu đã mua vũ khí từ Mỹ để chuyển cho Ukraine. Tháng 4, Liên minh châu Âu (EU) mở khóa khoản vay 90 tỷ euro (khoảng 106 tỷ USD) nhằm hỗ trợ Ukraine trong cuộc chiến.
Tuy nhiên, khả năng EU tiếp tục hỗ trợ Ukraine đến đâu còn phụ thuộc vào việc tình trạng thiếu nhiên liệu và hàng hóa do chiến sự Iran gây ra có làm suy yếu nền kinh tế châu Âu hay không.
Riccardo Alcaro, chuyên gia tại Viện Quan hệ Quốc tế, cho rằng tình trạng bế tắc kéo dài ở Hormuz cho thấy Iran có thể trở thành mối đe dọa với châu Âu nghiêm trọng không kém cuộc chiến ngay sát sườn ở Ukraine.
“Chiến sự Ukraine vẫn là mặt trận chính của châu Âu”, ông Alcaro nói. “Nhưng cuộc chiến Iran không phải mặt trận thứ yếu, bởi nó thực sự tác động rất lớn tới khả năng châu Âu tập trung cho ưu tiên hàng đầu của mình, đó là Ukraine”.
Như Tâm (Theo Guardian, Foreign Affairs, Reuters)