Nguồn: “The Panama Canal is growing more important”, The Economist, 13/07/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Những thách thức đối với kênh đào Panama đang ngày càng trở nên gay gắt.
Khi cuộc đối đầu giữa Donald Trump và Iran khiến eo biển Hormuz bị phong tỏa vào đầu năm nay, tác động của sự kiện này đã được cảm nhận rõ rệt ở phía bên kia địa cầu. Nhu cầu đi qua kênh đào Panama – tuyến đường thủy dài 80 km nối Đại Tây Dương với Thái Bình Dương – tăng vọt, gần chạm mức công suất tối đa từ 36 đến 40 lượt tàu mỗi ngày. Lượng tàu chở nhiên liệu đi qua kênh đào tăng mạnh khi nhiều quốc gia chuyển sang sử dụng nguồn năng lượng từ Mỹ. Riêng số tàu vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) quá cảnh trong tháng 4 đã gần gấp đôi so với cùng kỳ năm trước.
Kênh đào Panama hiện chỉ đảm nhận khoảng 5–6% lưu lượng thương mại hàng hải toàn cầu, thấp hơn nhiều so với những điểm nghẽn chiến lược khác như eo biển Malacca gần Singapore. Tuy nhiên, tầm quan trọng của tuyến đường thủy này đang gia tăng nhờ cả cuộc xung đột ở Trung Đông lẫn những thay đổi mang tính dài hạn trong các dòng chảy thương mại và năng lượng toàn cầu. Đây có thể trở thành một cơ hội lớn đối với quốc gia 4,6 triệu dân đang quản lý kênh đào, miễn là Panama tránh được việc trở thành quân cờ trong cuộc cạnh tranh giữa Trung Quốc và Mỹ.
Các loại hàng hóa đi qua kênh đào rất đa dạng, từ đồ chơi, ô tô đến phân bón và trái cây. Tuy nhiên, vai trò của tuyến đường này với tư cách là hành lang vận chuyển năng lượng đang ngày càng trở nên nổi bật, chủ yếu nhờ sự trỗi dậy của Mỹ với tư cách là nước xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG). Để đáp ứng xu hướng này, kênh đào đã hoàn thành việc nâng cấp cơ sở hạ tầng vào năm 2016. Hiện nay, tuyến đường này vận chuyển khoảng một triệu thùng khí dầu mỏ hóa lỏng mỗi ngày, phần lớn được đưa từ vùng Vịnh của Mỹ tới các nhà máy hóa dầu ở châu Á.
The Economist đã gặp Ricaurte Vásquez Morales, Giám đốc điều hành Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama, tại phòng điều khiển giám sát toàn bộ tuyến đường thủy. Ông cho biết dưới sự lãnh đạo của mình, cơ quan này đã khởi động các dự án đầu tư trị giá 8,5 tỷ USD. Tham vọng nhất trong số đó là xây dựng một đường ống dẫn khí hóa lỏng xuyên qua eo đất Panama, qua đó có thể nâng năng lực vận chuyển năng lượng của khu vực lên tới 2,5 triệu thùng mỗi ngày. Bên cạnh đó, hai nhà ga cảng mới cũng sẽ giúp mở rộng năng lực trung chuyển container. Theo ông, mục tiêu không chỉ là biến Panama thành tuyến đường nối giữa hai đại dương, mà còn trở thành một trung tâm thương mại quy mô lớn hơn.
Lưu lượng giao thông gia tăng do cuộc chiến ở vùng Vịnh nhiều khả năng sẽ giúp trang trải chi phí cho những dự án này. Giá các suất đi qua kênh đào được bán đấu giá – dù một số suất được đặt trước, những khung giờ được ưa chuộng nhất vẫn phải đấu giá – đã tăng gần gấp ba so với giai đoạn trước khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, từ mức trung bình 135.000–140.000 USD lên khoảng 385.000–425.000 USD trong tháng 4 và tháng 5. Thậm chí, một công ty đã chi tới 4 triệu USD cho một suất duy nhất. Trong năm tài chính kết thúc vào tháng 9/2025, kênh đào Panama đã đóng góp gần 3 tỷ USD vào ngân khố quốc gia, mức cao kỷ lục và tương đương hơn một phần năm tổng thu ngân sách nhà nước.
Ông Vásquez hiểu rằng vận may hiện tại của kênh đào có thể chỉ mang tính tạm thời. Tuy nhiên, một phần trong số đó có thể sẽ kéo dài. Cho đến nay, vẫn khó xác định khi nào eo biển Hormuz có thể mở cửa hoàn toàn trở lại, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc tấn công qua lại giữa Mỹ và Iran tiếp diễn trong những tuần gần đây. Ngay cả khi tình trạng phong tỏa chấm dứt, các dòng chảy thương mại cũng khó quay lại như trước, theo dự báo của các nhà nghiên cứu tại ngân hàng Goldman Sachs.
Tuy nhiên, ông Vásquez và người kế nhiệm đã được xác định của ông, bà Ilya Espino de Marotta – người sẽ tiếp quản vị trí điều hành vào tháng 10 tới – sẽ phải đối mặt với hai thách thức lớn. Thách thức đầu tiên là mức độ dễ bị tổn thương của kênh đào trước biến đổi khí hậu. Nước phục vụ các âu thuyền được lấy từ các hồ chứa, trong khi những hồ này lại phụ thuộc vào lượng mưa để bổ sung nguồn nước. Một đợt hạn hán nghiêm trọng trong giai đoạn 2023–2024 đã buộc chính quyền phải giảm số lượt tàu qua lại mỗi ngày xuống còn 18. Hạn hán cũng khiến nhiều tàu chở khí dầu mỏ hóa lỏng chuyển sang tuyến đường vòng qua Mũi Hảo Vọng, dù mất nhiều thời gian hơn. Theo Francis Zeimetz thuộc Phòng Thương mại Hàng hải Panama, nhiều công ty trong số đó đến nay vẫn chưa quay lại sử dụng tuyến đường qua kênh đào. Hiện tượng El Niño trong năm nay cũng gây ra những gián đoạn tương tự.
Vì vậy, một dự án lớn khác đang từng bước được triển khai: xây dựng hồ chứa trên sông Indio, với một con đập nhằm bảo đảm nguồn cung nước cho kênh đào. Kế hoạch này đã tồn tại suốt nhiều thập niên nhưng liên tục bị trì hoãn do chi phí cao và gây nhiều tranh cãi. Dự án sẽ khiến khoảng 2.000 người phải di dời. Sau khi chính thức được phê duyệt vào năm 2025, công trình dự kiến sẽ được khởi công vào năm sau và hoàn thành vào năm 2032. Theo ông Vásquez, hồ chứa này sẽ cung cấp đủ nước để bổ sung thêm 11,5 lượt tàu qua lại mỗi ngày trong những năm khô hạn, qua đó bảo đảm hoạt động của kênh đào trong nửa thế kỷ tới.
Tuy nhiên, thách thức cấp bách nhất lại đến từ những căng thẳng địa chính trị. Trong thời gian gần đây, Panama ngày càng nhận ra rằng mình đang đứng giữa cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc. Kể từ khi trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, Tổng thống Trump liên tục đe dọa sẽ “giành lại” kênh đào Panama, với lập luận rằng Mỹ đã xây dựng và vận hành công trình này từ năm 1914 cho đến khi chuyển giao cho Panama vào năm 1999. Thoạt nghe, đây có thể chỉ là những phát biểu mang tính khoa trương, nhưng ông Trump đã nhiều lần nhắc lại quan điểm này. Chỉ riêng trong tháng này, ông đã đề cập đến vấn đề này trong hai bài phát biểu. Sự chú ý của Washington là một cú sốc đối với Panama sau nhiều năm gần như vắng bóng trên bản đồ chính trị của Mỹ; từ năm 2018 đến năm 2022, Washington thậm chí không cử đại sứ tới quốc gia này.
Mối quan tâm của ông Trump xuất phát từ những lo ngại về an ninh chuỗi cung ứng của Mỹ, khi khoảng 70% lưu lượng hàng hóa qua kênh đào Panama có điểm xuất phát hoặc đích đến là nước Mỹ. Năm 2025, chính quyền Trump đã mở cuộc điều tra về các điểm nghẽn trong mạng lưới giao thông toàn cầu. Bên cạnh đó, lập trường của ông còn phản ánh mong muốn khôi phục Học thuyết Monroe từ thế kỷ XIX, theo đó châu Mỹ được xem là “sân sau” của Hoa Kỳ và không nên có sự hiện diện của các cường quốc bên ngoài. Trong nhiều phát biểu, ông Trump liên tục khẳng định rằng Trung Quốc đang “điều hành” kênh đào Panama.
Ông Vásquez lưu ý rằng không có công ty nước ngoài nào trực tiếp điều hành kênh đào, dù một số doanh nghiệp nước ngoài đang nắm giữ quyền khai thác tại các khu vực hậu cần xung quanh tuyến đường thủy này. Tuy nhiên, theo luật sư người Panama Alonso Illueca, ảnh hưởng của Trung Quốc tại Panama đã gia tăng nhanh chóng trong những năm gần đây.
Năm 1996, Panama Ports Company – công ty con của tập đoàn CK Hutchison có trụ sở tại Hồng Kông – đã giành quyền khai thác cảng Balboa ở cửa ngõ Thái Bình Dương của kênh đào và cảng Cristóbal ở cửa ngõ Đại Tây Dương. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc khác cũng hiện diện dọc theo tuyến đường thủy này. Theo ông Illueca, Panama từ lâu có xu hướng coi các tài sản chiến lược như những khoản đầu tư thông thường có thể mua bán. Một số ý kiến cũng cho rằng các doanh nghiệp Trung Quốc – vốn chịu sự chi phối của nhu cầu chính trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc nhiều hơn là các ràng buộc pháp lý thuần túy – dễ dàng đạt được các thỏa thuận tại một quốc gia vốn nổi tiếng về tình trạng tham nhũng hơn so với các đối thủ đến từ Mỹ.
Sức ép từ Mỹ đã tạo ra những tác động rõ rệt. Tháng 1 năm nay, Tòa án Tối cao Panama tuyên bố hợp đồng với Panama Ports Company không phù hợp với hiến pháp. Sau đó, Tổng thống Panama José Raúl Mulino quyết định giao quyền quản lý các cảng cho hai công ty châu Âu trong thời gian chờ tổ chức đấu thầu hợp đồng mới. Năm ngoái, Panama cũng đã rút khỏi Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc – chương trình đầu tư hạ tầng toàn cầu do Bắc Kinh khởi xướng – không lâu sau khi ông Trump trở lại Nhà Trắng.
Ông Vásquez nhấn mạnh rằng kênh đào Panama chưa từng phải đóng cửa, ngay cả trong thời kỳ đại dịch COVID-19, đợt hạn hán nghiêm trọng hay những giai đoạn bất ổn địa chính trị. Theo ông Louis Sola, cựu Chủ tịch Ủy ban Hàng hải Liên bang Mỹ (Federal Maritime Commission), Panama đã có “đóng góp to lớn” trong việc duy trì hoạt động thông suốt của tuyến đường thủy này. Dẫu vậy, Panama và cơ quan quản lý kênh đào sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn trong những năm tới khi bị kẹt giữa một tổng thống Mỹ muốn gia tăng quyền kiểm soát đối với kênh đào và một chính phủ Trung Quốc sẵn sàng gây sức ép với bất kỳ bên nào đụng chạm đến lợi ích của họ.
Trung Quốc đã bắt đầu đáp trả những động thái mà họ cho là Panama thực hiện nhằm xoa dịu chính quyền Trump. Trong tháng 3, có tới 91 trong tổng số 123 tàu bị lưu giữ tại các cảng Trung Quốc là tàu treo cờ Panama; đến tháng 4, con số này tăng lên 136 tàu. Theo các quan chức Mỹ, việc lưu giữ tàu vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt. Ông Illueca nhận định rằng Trung Quốc “đang cố tình gây tổn hại cho Panama”. Khi được hỏi điều gì khái quát nhất về bảy năm lãnh đạo của mình, ông Vásquez chỉ trả lời bằng một từ: “sự biến động”. Và nhiều khả năng, người kế nhiệm ông sẽ còn phải đối mặt với những biến động lớn hơn nữa.