Hơn 60.000 người di cư đã rời Ceuta sau 5 ngày tràn vào thành phố, nhưng nỗi ám ảnh, chia rẽ và hệ lụy địa chính trị mà cuộc khủng hoảng để lại vẫn còn âm ỉ.
Tính tới sáng 2/8, gần như tất cả trong số hàng chục nghìn người di cư tràn vào thành phố tự trị Ceuta của Tây Ban Nha từ hôm 29/7 đã rời đi. Tuy nhiên, nỗi ám ảnh về cuộc vượt biên của họ vẫn còn đọng lại.
Vô số giày dép, phao, chai nhựa, lốp xe mà những người di cư bỏ lại sau khi vượt biển vẫn trôi nổi trên mặt nước. Evaristo Casares Fernandez, công nhân vệ sinh 55 tuổi, cho biết ông sẽ là người phải dọn dẹp đống giày dép đó.
“Nơi đây từng là một vùng đất vô cùng yên bình. Giờ thì không còn như vậy nữa”, ông nói.
Với diện tích khoảng 18,5 km2, Ceuta là mũi đất nằm ở bờ biển Bắc Phi, án ngữ eo biển Gibraltar, nơi giao nhau giữa Địa Trung Hải và Đại Tây Dương. Thành phố có đường biên giới trên bộ dài khoảng 6,4 km với thị trấn Fnideq của Morocco.
Thành phố này từng bị Bồ Đào Nha chinh phục năm 1415, trước khi trở thành một phần của vương quốc Tây Ban Nha từ năm 1580. Ceuta chính thức được sáp nhập vào Tây Ban Nha từ năm 1668 và liên tục thuộc chủ quyền của nước này đến nay.
Suốt nhiều thế kỷ, thành phố này là nơi giao thoa của nhiều sắc tộc, văn hóa châu Âu và châu Phi, Hồi giáo và Thiên chúa giáo, vốn phần lớn chung sống hòa bình. Sự hiện diện của các pháo đài quân sự Tây Ban Nha, nhà thờ, đền thờ Hồi giáo và cả giáo đường Do Thái tạo nên nét độc đáo hiếm thấy ở Bắc Phi.
Nhưng sau dòng thác người vượt biên những ngày qua, cái tên Ceuta giờ đây gắn liền với ấn tượng về một cuộc khủng hoảng di cư nghiêm trọng. Hình ảnh lan truyền trên truyền thông quốc tế và mạng xã hội là dòng người di cư ồ ạt đổ bộ lên bãi biển Ceuta, phá hàng rào biên giới, túa ra đường trong sự bất lực của lực lượng biên phòng.
Quan chức an ninh Ceuta gọi đây là “sự sụp đổ của biên giới”, trong khi Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez chỉ trích làn sóng di cư “xâm phạm chủ quyền”. 80.000 cư dân Ceuta đã phải nhốt mình trong nhà nhiều ngày để lánh nạn. Các cửa hàng đóng cửa, nhịp sống tấp nập vốn có của vùng lãnh thổ này lắng xuống.
Mercedes Cabrera Lafaro hy vọng có thể mở lại tiệm làm đẹp của mình khi các nhóm thanh niên di cư không còn lang thang trên đường phố. Tuy nhiên, người phụ nữ 67 tuổi này cho biết nỗi sợ hãi về nguy cơ tái diễn một làn sóng như vậy vẫn hiện hữu.
“Chúng tôi cảm thấy bị bỏ rơi”, bà nói.
Giới chức Tây Ban Nha ước tính khoảng 60.000 người di cư đã tràn qua biên giới vào Ceuta, nhưng một số cư dân cho rằng con số thực tế còn lớn hơn. Madrid đã triển khai lực lượng cảnh sát và quân đội để vây bắt phần lớn người di cư và đẩy trả họ trở lại biên giới Morocco vào tối 1/8.
Cuộc khủng hoảng ở Ceuta cũng một lần nữa cho thấy mối quan hệ căng thẳng giữa Tây Ban Nha và Morocco, nước không công nhận chủ quyền của Madrid đối với vùng lãnh thổ này.
Theo Bộ Nội vụ Morocco ngày 2/8, làn sóng vượt biên đột biến là do mạng xã hội “bị lợi dụng một cách ác ý” để phát tán thông tin sai lệch, khiến nhiều người tin rằng có thể dễ dàng vào được Ceuta. Bộ này thêm rằng công tố viên đã mở cuộc điều tra để làm rõ những gì đã xảy ra.
Tuy nhiên, nhiều người di cư cho biết lực lượng an ninh Morocco đã “nhắm mắt làm ngơ” để họ vượt biên dù chưa rõ vì lý do gì. Chính phủ Morocco chưa phản hồi yêu cầu bình luận về thông tin này.
Giới phân tích chính trị nhận định một trong những nguyên nhân có thể bắt nguồn từ chuyến thăm gần đây của Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez tới Algeria, quốc gia láng giềng có quan hệ căng thẳng với Morocco.
Algeria hậu thuẫn lực lượng nổi dậy đòi độc lập cho Tây Sahara, cựu thuộc địa của Tây Ban Nha mà Morocco tuyên bố chủ quyền. Dù Madrid công nhận yêu sách của Rabat đối với Tây Sahara, chuyến công du tới Algiers nhằm thúc đẩy quan hệ song phương của ông Sanchez vẫn khiến chính phủ Morocco không hài lòng.
Dưới thời ông Sanchez, Tây Ban Nha cũng có lập trường chỉ trích Israel, quốc gia có quan hệ tốt với Morocco thông qua hiệp định ngoại giao mà Tổng thống Mỹ Donald Trump làm trung gian. Madrid cũng đã làm phật lòng chính quyền ông Trump khi cấm máy bay quân sự Mỹ tham chiến ở Iran bay qua không phận nước này. Họ cũng từ chối cho lực lượng Mỹ sử dụng căn cứ chung trên lãnh thổ Tây Ban Nha.
“Việc để xảy ra làn sóng di cư quy mô lớn vừa làm suy yếu vị thế của Thủ tướng Sanchez, vừa giúp Morocco ghi điểm trong mắt Mỹ và Israel”, Geoff Porter, chủ tịch công ty tư vấn North Africa Risk Consulting, nhận định.
Cách đây 5 năm, Ceuta từng chứng kiến một cuộc khủng hoảng di cư tương tự sau khi Tây Ban Nha cho phép thủ lĩnh lực lượng nổi dậy ở Tây Sahara sang nước này điều trị y tế. Tháng 5/2021, khoảng 10.000 người Morocco đã bơi qua biển hoặc trèo qua hàng rào biên giới để vào Ceuta, tương tự những gì diễn ra tuần trước.
Những cuộc khủng hoảng này đã phá vỡ cảm giác an toàn vốn có của Ceuta.
“Chúng tôi đã trở thành nạn nhân của ván cờ địa chính trị vượt ngoài tầm kiểm soát của mình”, Rachid Sbihi, người đứng đầu một hiệp hội đại diện cho các thành viên Lực lượng Phòng vệ Dân sự Tây Ban Nha tại Ceuta, nói.
Vị trí địa lý đặc biệt của Ceuta từ lâu được xem là lợi thế của Tây Ban Nha, giúp nước này duy trì ảnh hưởng ở bờ nam eo biển Gibraltar, tuyến đường thủy chiến lược ngăn cách Địa Trung Hải với Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, chính vị trí địa lý đó lại khiến Ceuta trở thành điểm đến lý tưởng với người di cư trái phép từ Morocco và các nước khác ở châu Phi. Điều này đã biến lợi thế chiến lược của Ceuta thành gánh nặng, đồng thời biến nơi đây thành điểm nóng của những căng thẳng chính trị.
Morocco gần đây nối lại các nỗ lực nhằm khẳng định chủ quyền đối với Ceuta và Melilla, vùng lãnh thổ tự trị khác của Tây Ban Nha ở Bắc Phi. Động thái này nhận được sự đồng cảm nhất định từ Mỹ.
Báo cáo về an ninh quốc gia được quốc hội Mỹ công bố hồi tháng 4 thừa nhận Morocco từ lâu đã tuyên bố chủ quyền đối với hai vùng lãnh thổ này, đồng thời kêu gọi Ngoại trưởng Marco Rubio thúc đẩy các cuộc đàm phán ngoại giao về tương lai của chúng.
Tại khu vực biên giới giữa Ceuta và Morocco lúc này, tình hình đã bình yên hơn nhiều so với những ngày trước. Tuy nhiên, với nhiều người dân ở Ceuta, cảm giác sợ hãi khi chứng kiến cuộc khủng hoảng giờ nhường chỗ cho những bất bình, phẫn nộ.
“Tôi có cảm giác mọi người đang rất, rất tức giận. Tôi biết họ đang vô cùng phẫn nộ ngay lúc này. Ở đây chỉ có khoảng 80.000 dân, vậy mà có tới 60.000 người tràn vào. Thế thì hãy nói cho tôi nghe xem, chúng tôi phải làm gì đây? Chúng tôi sẽ phải xoay sở ra sao?”, một tài xế taxi giấu tên nói.
Mohamad Abdelkader Driss, nhân viên phục vụ tại một nhà hàng trong thành phố, cho rằng lỗi không nằm ở những người di cư.
“Nếu bạn mở cửa biên giới, tất nhiên ai cũng sẽ tràn vào. Lỗi không phải ở những người trẻ tuổi đó. Giới chức mới là những người phải chịu trách nhiệm”, anh nói.
Cuối tuần qua, nhiều chính trị gia cực hữu chống nhập cư cùng những người có ảnh hưởng thuộc phe cánh hữu đã đổ về Ceuta, chỉ trích chính phủ của Thủ tướng Sanchez. Sự hiện diện của họ đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình phản đối của cộng đồng người Hồi giáo tại đây.
“Họ chỉ muốn trục lợi từ cuộc khủng hoảng nhân đạo mà Ceuta đang phải trải qua”, Noor Ahmed, cư dân 20 tuổi ở Ceuta, nói.
Thanh Tâm (Theo WSJ, CNN, Euronews)