Nguồn: “Russian attacks are doing severe harm to Ukraine’s economy”, The Economist, 18/08/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Kể từ những ngày đầu của cuộc chiến, người dân Kyiv chưa từng phải đối mặt với cảnh các kệ hàng siêu thị trống trơn. Nhưng giờ đây, tình trạng đó đã xuất hiện trở lại. Ngày 19/7, một tên lửa đạn đạo của Nga đã đánh trúng một nhà kho cung ứng hàng hóa cho chuỗi cửa hàng cao cấp Goodwine. Hai tuần sau, các cuộc tấn công nhằm vào hai trung tâm phân phối của Silpo, một chuỗi bán lẻ lớn hơn, đã khiến sáu công nhân thiệt mạng. Nova Poshta, dịch vụ bưu chính tư nhân mà phần lớn người dân Ukraine phụ thuộc, cũng liên tục bị tấn công. Dmytro Krymsky, đồng sáng lập Goodwine, ước tính rằng các cuộc không kích trong ba tuần qua đã gây thiệt hại khoảng 500 triệu USD cho các doanh nghiệp Ukraine. Đáng lo ngại hơn là chiến thuật mới của Nga nhằm săn lùng các tàu hàng dân sự sử dụng các cảng Biển Đen của Ukraine, qua đó đe dọa một phần lớn hơn rất nhiều của nền kinh tế.
Chiến dịch nhằm vào hệ thống hậu cần dân sự của Ukraine là một bước leo thang đã được tính toán từ trước, và trở nên khả thi nhờ một sự thay đổi gần đây trong cuộc chiến trên không. Sản lượng tên lửa đạn đạo của Nga đang tăng đúng lúc nguồn cung tên lửa đánh chặn của Ukraine ngày càng cạn kiệt. Các lực lượng phòng không Ukraine giờ đây chỉ có thể bảo vệ một số ít mục tiêu ưu tiên cao. Trong tháng 7, Nga đã tận dụng lợi thế này khi phóng kỷ lục 198 tên lửa đạn đạo và siêu vượt âm, phần lớn nhằm vào khu vực Kyiv.
Đây cũng là phản ứng trước các cuộc tấn công bằng UAV của chính Ukraine vào sâu trong lãnh thổ Nga. Những đòn đánh này đã nhằm vào các nhà máy quốc phòng và cơ sở hạ tầng dầu mỏ, làm gián đoạn hoạt động vận tải biển của Nga tại Biển Azov và thiêu rụi các kho hàng của Wildberries, tập đoàn thương mại điện tử lớn của Nga. Ukraine cho rằng công ty này chuyên vận chuyển trang thiết bị phục vụ cuộc chiến của Tổng thống Vladimir Putin.
Cuối tháng 6, Tổng thống Volodymyr Zelensky công bố một đợt “tấn công dồn dập” kéo dài 40 ngày nhằm gây sức ép buộc ông Putin phải ngồi vào bàn đàm phán. Nhiều người cho rằng điều đó đồng nghĩa tháng 8 sẽ đánh dấu đỉnh điểm áp lực từ phía Ukraine. Một nguồn tin tình báo Ukraine cho biết đây là một chiến dịch quân sự được thiết kế để tạo ra tác động “chính trị và tâm lý” ngay trước các cuộc bầu cử quốc hội mang tính hình thức của Nga vào tháng 9. Những vụ nổ gần như xảy ra mỗi ngày và ngày càng tiến sát trung tâm Moscow, gieo rắc tâm lý bất an và khiến ông Putin mất mặt.
Chiến dịch này cũng gây tổn thất kinh tế cho Nga. Các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu đã làm tê liệt hơn 30% công suất hoạt động của cả nước. Việc phân phối xăng dầu theo định mức, từng ảnh hưởng tới 80 khu vực, vẫn đang tiếp diễn tại 18 vùng. Wildberries đã mất gần một phần ba cơ sở hạ tầng, với thiệt hại ước tính từ 2 đến 4 tỷ USD. Mạng lưới vệ tinh Starlink của Elon Musk, vốn miễn nhiễm với nhiều hệ thống gây nhiễu, hiện khả dụng đối với Ukraine nhưng không hoạt động cho phía Nga tại các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng, qua đó trao cho Ukraine lợi thế đáng kể trong các hoạt động UAV tầm trung. Các UAV Ukraine vẫn đang săn tìm mục tiêu của Nga trong và quanh bán đảo Crimea, đồng thời góp phần ngăn chặn hoạt động vận tải biển Nga qua các cảng ở Biển Azov.
Tuy nhiên, vòng vây hiện đang siết chặt theo cả hai chiều, và Ukraine là bên dễ bị tổn thương hơn. Các cảng Odessa, huyết mạch kinh tế của đất nước, là nơi đầu tiên cảm nhận rõ sức ép. Từng bị đe dọa ngay từ đầu cuộc chiến, các cảng nước sâu này đã được mở cửa trở lại trước tiên thông qua thỏa thuận ngũ cốc do Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian, và sau đó nhờ một hành lang hàng hải riêng của Ukraine được thiết lập vào năm 2023. Nga vẫn tiếp tục tấn công cơ sở hạ tầng cảng, nhưng các chủ tàu vẫn chấp nhận rủi ro, vận chuyển 210 triệu tấn hàng hóa trong ba năm sau đó. Cục diện thay đổi vào giữa tháng 7, khi Nga bắt đầu săn lùng trực tiếp các tàu hàng. Ngày 19/7, tên lửa hành trình đã đánh trúng và làm chìm một tàu chở hàng thuộc sở hữu Thổ Nhĩ Kỳ ngay sau khi tàu rời Chornomorsk, một trong ba cảng lớn của khu vực. Mười người thiệt mạng. Kể từ đó, mọi tàu ra vào Odessa đều trở thành mục tiêu. Vẫn có một số tàu chấp nhận mạo hiểm, nhưng về mặt thương mại, các cảng biển gần như đã tê liệt.
Thời điểm không thể tồi tệ hơn, khi khoảng 50 triệu tấn nông sản vẫn đang chờ được vận chuyển. Các phương án thay thế đều kém hấp dẫn. Dmytro Barinov, Chủ tịch Hiệp hội Cảng biển Ukraine (Ukrport), nói: “Một con tàu 100.000 tấn tương đương với 5.000 xe tải, 5.000 tài xế và 5.000 thủ tục thông quan biên giới.” Tình hình hiện nay thậm chí còn tồi tệ hơn năm 2022, khi các cảng dọc sông Danube vẫn có thể bù đắp một phần tổn thất. Giờ đây, mực nước sông thấp cùng các cuộc tấn công của Nga khiến tuyến này càng khó sử dụng hơn.
Trên chiến tuyến, cục diện cũng ảm đạm đối với cả hai bên. Tại một số khu vực ở miền đông Ukraine, Nga vẫn tiếp tục tiến từng chút một, nhưng phải trả giá bằng sinh mạng của hơn 1.000 binh sĩ mỗi ngày, một tốc độ mà hoạt động tuyển quân của họ khó bù đắp. Ở những mặt trận khác, Ukraine cũng giành được một số bước tiến nhỏ thông qua các cuộc phản công cục bộ. Không bên nào đạt được kết quả mang tính quyết định. Vì thế, trọng tâm của cuộc chiến ngày càng chuyển sang các chiến dịch không kích. Ukraine chủ yếu sử dụng UAV để tấn công các mục tiêu quân sự, nhà máy lọc dầu và các tuyến cung ứng phục vụ quân đội Nga. Trong khi đó, Nga ngày càng sử dụng nhiều tên lửa đạn đạo có sức công phá lớn nhằm vào ngành công nghiệp quốc phòng, hệ thống hậu cần dân sự và mạng lưới năng lượng của Ukraine.
Cả hai bên đều phóng đại số liệu thống kê. Bộ Tổng tham mưu Ukraine tuyên bố đã gây thiệt hại 13,5 tỷ USD cho ngành lọc dầu của Nga kể từ tháng 8/2025. Sergei Vakulenko thuộc Quỹ Carnegie ước tính thiệt hại thực tế và tức thời đối với doanh nghiệp có lẽ chỉ bằng khoảng một phần mười con số đó, và hầu như chưa ảnh hưởng đáng kể đến nguồn thu của nhà nước. “Các cuộc không kích gây ra thiệt hại lớn, nhưng không diễn ra ở đúng nơi hay theo đúng khung thời gian mà Ukraine tuyên bố,” ông nhận định.
Điều đáng lo ngại nhất đối với Ukraine là việc Nga phong tỏa đường xuất khẩu bằng đường biển. Ukraine không thể đáp trả một cách tương xứng. Chính vì vậy, Nga nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì lệnh phong tỏa bất chấp các nỗ lực ngoại giao. Dragon Capital, một công ty đầu tư của Ukraine, ước tính lệnh phong tỏa này sẽ khiến nền kinh tế nước này mất khoảng 0,6% GDP trong năm nay.
Những hậu quả nghiêm trọng hơn có thể còn ở phía trước. Alex Lisitsa, Chủ tịch Câu lạc bộ Kinh doanh Nông nghiệp Ukraine, cho biết nếu vụ thu hoạch hiện tại không thể tiêu thụ, nông dân có thể sẽ từ bỏ hoàn toàn vụ gieo trồng mùa đông. Điều này có thể đẩy thiệt hại trong lĩnh vực nông nghiệp lên mức 10-12 tỷ USD, tương đương khoảng 5% GDP chính thức. Hệ lụy sẽ lan rộng, đe dọa an ninh lương thực và vị thế lâu dài của Ukraine tại các thị trường truyền thống ở châu Phi và Trung Đông. Một cựu quan chức cấp cao ngậm ngùi nói: “Cảm giác như chúng ta đang đá bóng với người Brazil vậy. Chúng ta ghi được ba bàn và đang ăn mừng, nhưng họ đã ghi tới 13 bàn.”
Trong năm nay, Ukraine đã bất chấp nghịch cảnh để giành lại phần nào thế chủ động trên chiến trường. Đà tiến của họ vốn được dự báo sẽ chậm lại khi mùa đông tới gần; thực tế là sức ép đã ập đến sớm hơn dự kiến. Trừ khi Ukraine tìm được một nguồn cung tên lửa đánh chặn đạn đạo đáng tin cậy, triển vọng cả về kinh tế lẫn quân sự của nước này sẽ tiếp tục hứng chịu những đòn giáng nghiêm trọng. Các đối tác phương Tây sẽ phải gia tăng mức hỗ trợ. Kịch bản tồi tệ nhất đang được nhắc đến ở Kyiv là các cuộc không kích của Nga nhằm vào hệ thống năng lượng, nguồn nước và thậm chí cả hệ thống xử lý nước thải sẽ buộc người dân phải di tản trên quy mô lớn. Một nguồn tin an ninh Ukraine nói: “Liệu họ có đẩy mọi chuyện đi xa đến thế không? Hoàn toàn có thể.” Trong khi đó, ông Krymsky cho biết giới doanh nghiệp đang buộc phải thích nghi: “Một đồng nghiệp vừa kể với tôi về một cuộc họp lớn hôm qua có tên là ‘Hành động Mùa thu’, bàn về kế hoạch cho tương lai. Hôm nay, cái tên đó đã được đổi thành một cái mới: ‘Sống sót đến tháng Tư’.”