Dù ông Trump tuyên bố đạt được “khuôn khổ thỏa thuận” về Greenland, đây có thể chỉ là bản cập nhật hiệp ước từ năm 1951 mà Mỹ đã nắm nhiều đặc quyền.
Sau khi Tổng thống Donald Trump hôm 21/1 đột ngột thông báo rằng ông đã thống nhất được với NATO “khuôn khổ thỏa thuận tương lai” cho Greenland, hầu hết các bên liên quan đều giữ im lặng về nội dung chi tiết của thỏa thuận này.
Khi được hỏi về các điều khoản, Tổng thư ký NATO Mark Rutte chỉ dẫn lại bài đăng trên mạng xã hội của ông Trump, dù bài viết đó gần như không chứa thông tin cụ thể.
Khi một phóng viên CNN hỏi Tổng thống Trump rằng liệu thỏa thuận mới có giúp Mỹ sở hữu Greenland không, ông đã khựng lại và không trả lời trực tiếp.
“Đây là một thỏa thuận dài hạn, có giá trị vĩnh viễn”, Tổng thống nói.
Câu trả lời trên đã hé lộ nhiều điều về thỏa thuận mới. Theo giới chuyên gia, việc Tổng thống Trump né tránh câu hỏi cốt lõi từ phóng viên CNN cho thấy thỏa thuận dường như sẽ không giúp ông hiện thực hóa mục tiêu lâu nay là kiểm soát Greenland.
Dựa trên những thông tin, bình luận ít ỏi từ Tổng thống Trump và Tổng thư ký NATO, giới chuyên gia cho rằng “khuôn khổ thỏa thuận tương lai” thực tế sẽ thảo luận về việc cập nhật hiệp ước phòng thủ Greenland được Mỹ và Đan Mạch ký vào năm 1951.
Tổng thống Trump khẳng định thỏa thuận sẽ cho phép Mỹ “toàn quyền tiếp cận” hòn đảo nhằm phục vụ mục đích quốc phòng, trong đó có cả việc tăng cường hợp tác an ninh, như triển khai hệ thống phòng thủ Vòm Vàng tại Greenland, tương tự hệ thống của Israel.
Một phát ngôn viên của NATO gợi ý thỏa thuận cập nhật có thể chứa các điều khoản cụ thể nhằm ngăn chặn Nga và Trung Quốc hoạt động tại Greenland. Thỏa thuận này dường như cũng bao gồm việc tăng cường vai trò của NATO trên hòn đảo.
Tuy nhiên, theo giới quan sát, Mỹ vốn đã đạt được phần lớn những điều này, hoặc có thể đạt được chúng mà không cần dùng đến nhiều biện pháp cưỡng ép như cách ông Trump làm.
Liên quan đến “quyền tiếp cận”, hiệp ước năm 1951 đã cho phép Mỹ “thực hiện quyền tài phán độc quyền đối với các khu vực phòng thủ của mình tại Greenland”. Miễn là không vi phạm chủ quyền Đan Mạch, Mỹ được phép cải tạo và phát triển các khu vực phòng thủ, lắp đặt và bảo trì thiết bị, đồn trú nhân sự, đảm bảo an ninh, thiết lập bưu điện và cửa hàng quân nhu, cũng như kiểm soát việc ra vào và hoạt động của tàu thuyền, máy bay.
Thỏa thuận cũng cho phép Mỹ tự do di chuyển giữa các khu vực phòng thủ. Nó thậm chí còn quy định không được dùng luật pháp Đan Mạch để ngăn cản các nhân sự chủ chốt của Mỹ và gia đình họ ra vào những khu vực này.
“Hiệp ước năm 1951 mang lại cho Mỹ khả năng linh hoạt rất lớn trong việc xác định các lợi ích an ninh cần thiết và luôn được bật đèn xanh để triển khai chúng”, Iris Ferguson, cựu phó trợ lý bộ trưởng quốc phòng Mỹ phụ trách về Bắc Cực dưới thời chính quyền tổng thống Joe Biden, nhận xét. “Vì vậy, trên lý thuyết, các thẩm quyền như vậy đã có sẵn”.
Quân đội Mỹ từng đồn trú hơn 10.000 quân tại Greenland vào thời đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh. Lúc bấy giờ, hòn đảo đóng vai trò là trạm radar quan trọng để theo dõi tên lửa Liên Xô bay qua Đại Tây Dương. Nơi đây cũng từng là địa điểm thử nghiệm các tiền đồn quân sự có khả năng chống chịu tấn công hạt nhân.
Mỹ vẫn duy trì một cơ sở của Lực lượng Không gian và các hệ thống radar mạnh mẽ tại Greenland, nhưng việc mở rộng quân số sẽ đòi hỏi những đợt nâng cấp tốn kém các cơ sở cũ, đồng thời phải xây mới nhà ở cũng như hạ tầng hậu cần chỉ trong vài tháng ngắn ngủi khi thời tiết ấm hơn.
Quân đoàn Công binh Lục quân Mỹ tháng qua thông báo đang tiến hành hiện đại hóa đường băng tại Căn cứ Không gian Pituffik với chi phí có thể lên tới 25 triệu USD, một minh chứng cho việc xây dựng các cơ sở mới trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt tại Bắc Cực đắt đỏ như thế nào.
Vị thế pháp lý của quân đội Mỹ tại Căn cứ Không gian Pituffik ở bờ biển phía tây bắc Greenland cũng đã được xác lập vững chắc theo một hiệp ước khác là Thỏa thuận Địa vị Quân đội năm 1955. Hiệp ước này cho phép các lực lượng Mỹ tự do ra vào Greenland, ngay cả khi về mặt pháp lý, vùng đất không phải lãnh thổ Mỹ.
Dù vậy, kể từ cuối những năm 1980, hiện diện của Mỹ ở căn cứ này rất hạn chế. Chỉ có khoảng 100 binh sĩ đồn trú tại đây để tập trung vào nhiệm vụ cảnh báo sớm và phòng thủ tên lửa.
“Tại tất cả các căn cứ của chúng ta trên thế giới, chúng ta đều đàm phán về quyền chủ quyền. Đây không phải là điều đặc biệt mà chúng ta chỉ nhận được từ Greenland”, Jim Townsend, cựu phó trợ lý bộ trưởng quốc phòng Mỹ phụ trách NATO và châu Âu, nhận định. “Mọi thứ đến nay chỉ giống như ‘bình mới rượu cũ'”.
Về vấn đề tăng cường hợp tác an ninh, Greenland, Đan Mạch và các bên liên quan lâu nay vẫn phát tín hiệu rằng họ sẵn sàng đàm phán với Mỹ.
Người đứng đầu cơ quan ngoại giao Greenland Vivian Motzfeld hồi đầu tháng khẳng định họ cam kết tìm kiếm “con đường đúng đắn” để giải quyết những bất đồng và tăng cường hợp tác với Mỹ. Các lãnh đạo Bắc Âu, trong đó có cả Ngoại trưởng Đan Mạch, từ hôm 6/1 đã khẳng định thỏa thuận năm 1951 luôn “để ngỏ cơ hội đẩy mạnh hợp tác an ninh”.
Về nỗ lực của Tổng thống Trump nhằm ngăn chặn Nga và Trung Quốc tiếp cận Greenland, không có dấu hiệu nào cho thấy Mỹ sẽ vấp phải phản đối. Với việc Đan Mạch là thành viên NATO, hoàn toàn có cơ sở để tin rằng họ sẽ tán thành điều này.
Tuần trước, thượng nghị sĩ Cộng hòa Mitch McConnell đã nói rằng ông “chưa nghe thấy chính quyền nêu ra bất kỳ điều gì chúng ta cần từ Greenland mà người dân có ở đó không sẵn sàng đáp ứng”.
Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen đã gặp Tổng thư ký NATO Rutte vào ngày 23/1 và nhất trí rằng liên minh nên tăng cường hợp tác về an ninh ở khu vực Bắc Cực. Bà Frederiksen sẽ đến Greenland để thảo luận với thủ hiến hòn đảo.
Tuy nhiên, như thường lệ, Tổng thống Mỹ vẫn là một nhân tố khó đoán định. Các đồng minh thừa nhận giống như việc ông nhanh chóng rút lại lời đe dọa kiểm soát Greenland bằng vũ lực, Tổng thống vẫn có thể dễ dàng quay lại với chúng.
Dù đã chuẩn bị tâm thế cho những bất ngờ tiếp theo, nhiều đồng minh vẫn không thể giấu nổi nỗi thất vọng trước những thông điệp từ Tổng thống Mỹ về Greenland.
Bjorn Soder, nghị sĩ thuộc Ủy ban Quốc phòng Thụy Điển, cho biết dù NATO có những lo ngại chính đáng về an ninh tại Bắc Cực, bước đi mở đầu đầy quyết liệt của Mỹ đang làm tổn hại đến các mối quan hệ trong liên minh.
“Mỹ đang phạm sai lầm lớn khi khơi dậy vấn đề Greenland”, ông nói. “Khu vực chúng tôi rất ủng hộ Mỹ, nhưng hiện nay, những người vốn thường ca ngợi Mỹ cũng đã bắt đầu thay đổi quan điểm”.
Vũ Hoàng (Theo CNN, Politico, WSJ