Nguyễn Ngọc Như Quỳnh
12-6-2026
Việc câu hỏi được đưa vào một đề thi chính thức của hệ thống giáo dục dưới một thể chế độc tài toàn trị theo mô hình chủ nghĩa cộng sản cho thấy nhiều điều đáng suy ngẫm.
Thứ nhất, nó phản ánh sự biến hóa của đảng Cộng sản Việt Nam trên con đường tiến tới một dạng chủ nghĩa tư bản thân hữu, nơi quyền lực chính trị và lợi ích kinh tế ngày càng gắn kết chặt chẽ với nhau.
Chủ nghĩa tư bản đầu sỏ trong thời đại công nghệ dường như đã ăn sâu và bén rễ trong tư duy của nhiều thế hệ lãnh đạo ở Ba Đình, đến mức ngày nay nó được bộc lộ rõ ràng hơn bao giờ hết. Đó là mô hình phát triển mà họ đang hướng tới: Một nền kinh tế mang dáng dấp tư bản, nhưng vận hành dưới gọng kìm của một thể chế độc tài toàn trị.
Trong mô hình đó, của cải và cơ hội làm giàu tập trung vào giới cầm quyền cùng các nhóm tư bản đỏ, tư bản xám và các nhóm lợi ích xoay quanh quyền lực. Còn người dân được khuyến khích nuôi dưỡng khát vọng làm giàu, sáng tạo và tạo ra giá trị thặng dư, nhưng cuối cùng lại chủ yếu phục vụ cho sự vận hành và củng cố của hệ thống ấy.
Vì vậy, theo tôi, bản thân câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam” đã phản ánh tư duy của giới lãnh đạo nhiều hơn là mong muốn xây dựng tư duy độc lập cho học sinh. Một nền giáo dục không khuyến khích tư duy logic, không tôn trọng sự thật và không tạo điều kiện cho học sinh được đặt câu hỏi phản biện thì khó có thể chỉ bằng một câu hỏi mở mà hình thành được tư duy độc lập.
Đề thi này cũng phản ánh một đặc điểm rất cộng sản: Thích những mục tiêu lớn lao và viễn vông, thích “đi tắt đón đầu”, thích “đốt cháy giai đoạn”, nhưng lại không chú trọng xây dựng nền tảng vững chắc để có thể đi xa và đi nhanh một cách bền vững.
Vì thiếu nền tảng nên nhiều chính sách, nhiều phong trào chỉ dừng lại ở mức nửa vời, chắp vá, quanh quẩn trong vòng lặp của những khẩu hiệu đầy tham vọng nhưng thiếu điều kiện để thành công. Tâm lý “cả thèm chóng chán” cũng bắt nguồn từ chính cách tiếp cận đó.
Và điều cuối cùng khiến tôi băn khoăn là: Tại sao đề thi lại chọn những tỷ phú công nghệ và doanh nhân Mỹ như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk làm hình mẫu cho học sinh Việt Nam noi theo, mà không phải là những con người đã cống hiến cả cuộc đời cho tự do, nhân quyền, quyền công dân và bình đẳng như Rosa Park, Martin Luther King Jr.?
Sự lựa chọn nhân vật theo lối ấy, theo tôi, cũng phản ánh phần nào hệ giá trị mà người ra đề muốn truyền tải đến thế hệ trẻ hôm nay.