Mỹ muốn bóp nghẹt các nguồn thu còn lại của Iran, nhưng chiến dịch này khiến các đồng minh vùng Vịnh phải cân nhắc giữa lợi ích với nguy cơ bất ổn.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent ngày 24/8 công bố “Chiến dịch Cô lập Kinh tế” (OEO) nhắm vào các nguồn thu còn lại của Tehran và đe dọa trừng phạt các bên tiếp tục giao thương với Iran. Gọng kìm kinh tế này được Mỹ tung ra sau khi sức ép quân sự lẫn ngoại giao đều chưa thể buộc Iran chấp nhận các điều khoản hòa bình mà chính quyền Tổng thống Donald Trump đưa ra.
Ông Bessent mô tả đợt trừng phạt mới là “đòn tấn công tài chính lớn nhất từ trước đến nay” nhằm vào Iran, cảnh báo các đối tác thương mại của Tehran có thể bị trừng phạt thứ cấp nếu tiếp tục giúp Iran có doanh thu dầu mỏ.
Mỹ hy vọng sức ép kinh tế chưa từng có này sẽ khiến Iran khuất phục. Tuy nhiên, nó cũng đẩy các quốc gia đồng minh với Mỹ tại vùng Vịnh vào tình thế khó xử, khi hợp tác hay bất hợp tác với Washington đều có thể gây tác động rất lớn đến họ
Thế khó với các nước vùng Vịnh
Việc Mỹ quyết đẩy mạnh cuộc chiến kinh tế với Iran đồng nghĩa Washington sẽ chấp nhận tình trạng gián đoạn kéo dài tại eo biển Hormuz. Viễn cảnh này có thể gây tổn hại nghiêm trọng hơn nhiều cho các nền kinh tế vùng Vịnh, vốn phụ thuộc vào xuất khẩu dầu khí qua Hormuz, theo Caolan Magee, nhà phân tích của Al Jazeera.
Các nước vùng Vịnh hiện phải cân nhắc xem họ sẵn sàng đi xa đến đâu trong cuộc chiến kinh tế của Mỹ, nhất là khi nguy cơ kéo dài đối đầu trực tiếp với Iran là rất lớn.
UAE đã đi xa hơn các nước láng giềng vùng Vịnh khi tuần trước tuyên bố sẽ chấm dứt hoạt động thương mại với Iran. UAE là một trong những quốc gia có mối quan hệ thương mại gắn kết nhất với Iran tại khu vực, bất chấp chiến sự.
Miad Maleki, nhà phân tích về Iran tại Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ (FDD), cho hay nếu UAE thực sự cắt đứt quan hệ tài chính và thương mại với Iran, đây có thể là “biện pháp kinh tế có tác động lớn nhất đối với Iran trong cuộc chiến này”, thậm chí vượt cả ảnh hưởng từ lệnh cấm vận của Mỹ.
Dubai từ lâu giữ vai trò quan trọng giúp Iran tiếp cận nguồn ngoại tệ, trong khi UAE vẫn là đối tác nhập khẩu lớn nhất của Iran ngay cả trong thời chiến. Thế nhưng, UAE lại là bên hứng chịu các đòn trả đũa nặng nề nhất bằng tên lửa và UAV của Iran trong cuộc chiến với Mỹ.
Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, chia sẻ rằng lập trường của UAE phản ánh nỗi bất bình với Iran và mối quan hệ an ninh ngày càng khăng khít của họ với Washington.
Tuy nhiên, ông mô tả UAE là “trường hợp ngoại lệ” ở vùng Vịnh và nhận định Arab Saudi, Qatar hay Oman sẽ không làm theo.
Qatar vốn ủng hộ các nỗ lực hòa giải và đang cùng Iran khai thác một mỏ khí đốt khổng lồ trên vịnh Ba Tư, điều khiến Doha càng có lý do để duy trì quan hệ với nước láng giềng.
Oman có những lý do riêng để chống lại sức ép cô lập Iran. Vai trò trung gian lâu năm giữa Tehran và Washington của nước này phụ thuộc vào việc duy trì kênh ngoại giao với cả hai bên. Hiện tại, Oman đang trực tiếp đàm phán với Iran về cách quản lý eo biển Hormuz trong tương lai.
Rashid al-Mohannad, phó chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Quốc tế tại Doha, cho rằng các hoạt động ngoại giao gần đây, gồm cả chuyến thăm Tehran của Ngoại trưởng Oman, cho thấy “các bên trung gian muốn đưa cả Mỹ và Iran trở lại bàn đàm phán”.
Arab Saudi chọn cách tiếp cận khác, không tham gia các nỗ lực hòa giải gần đây và cũng không mặn mà với việc gia tăng sức ép kinh tế lên Tehran.
Mabon cho biết nếu là một thập kỷ trước, Riyadh có thể đã theo bước Washington và Abu Dhabi để áp đặt các biện pháp trừng phạt cứng rắn hơn với Iran.
Nhưng Thái tử Mohammed bin Salman đã thông qua cách tiếp cận thực dụng hơn đối với Tehran trong những năm gần đây, mà đỉnh điểm là việc khôi phục quan hệ ngoại giao thông qua thỏa thuận do Trung Quốc làm trung gian vào năm 2023.
Dù có thể không muốn Iran gia tăng ảnh hưởng trong khu vực, Arab Saudi vẫn lo ngại nguy cơ bất ổn nếu chính quyền Tehran sụp đổ, theo Mabon.
“Tham gia chiến dịch kinh tế của Washington cũng có thể khiến Arab Saudi dễ trở thành mục tiêu tấn công của Iran hoặc lực lượng Houthi mà Tehran hậu thuẫn”, nhà phân tích Magee nhận định.
Nhóm Houthi đã giao tranh với Riyadh ở Yemen và hiện nhắm vào các tàu liên quan Arab Saudi trên Biển Đỏ.
Iran có thể làm gì?
Nhà phân tích chính trị Iran Mostafa Khoshcheschm cho rằng chiến dịch cô lập kinh tế của Mỹ chỉ là “màn phô diễn chính trị” nhằm đe dọa các nước láng giềng của Tehran và sẽ không mang lại hiệu quả như Washington kỳ vọng.
Trong khi đó, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei tuần trước cảnh báo rằng nếu “bất kỳ quốc gia nào xung quanh Iran tham gia cuộc chiến kinh tế của Mỹ, sẽ không một giọt dầu nào được rời vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz”.
Trước xung đột, khoảng 20% lượng dầu khí toàn cầu được vận chuyển từ vùng Vịnh qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tuyến hàng hải chiến lược này đã trở thành tâm điểm xung đột khi Tehran gần như phong tỏa hoạt động vận tải ngay từ những ngày đầu giao tranh. Dù một số tuyến thay thế giúp dầu mỏ vẫn được xuất khẩu, khí LNG và nhiều sản phẩm hóa dầu khó chuyển sang đường khác.
Do đó, Magee tin rằng các nước vùng Vịnh nhiều khả năng sẽ tiếp tục thúc đẩy con đường ngoại giao với Iran thay vì nối lại giao tranh hay áp thêm trừng phạt, vốn có thể chỉ là cánh cửa dẫn tới bất ổn mới.
Trita Parsi, phó chủ tịch tổ chức nghiên cứu Quincy Institute for Responsible Statecraft tại Mỹ cũng nhận định rằng nếu các biện pháp trừng phạt kinh tế khiến họ chịu tổn thất nghiêm trọng, Tehran nhiều khả năng sẽ đáp trả bằng hành động quân sự, điều mà các lãnh đạo Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran nhiều lần tuyên bố.
“Những gì chúng ta thấy cho đến nay là khi phải lựa chọn giữa đầu hàng hoặc leo thang, Iran luôn chọn leo thang”, ông nói.
Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, AFP, Reuters)