Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Why has Iran not disrupted Xi Jinping’s focus on his military?,” Nikkei Asia, 02/04/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Một nhân vật cánh tả thời thập niên 1930 – người từng học y ở Nhật Bản – sẽ giúp giải thích nỗi ám ảnh của Tập về lòng trung thành trong những năm 2020.
Cuộc chiến ở Iran đã bước sang tháng thứ hai. Sự kiện nổ ra vào ngày 28/02, khi Mỹ và Israel tấn công Tehran cùng nhiều mục tiêu khác bằng những trận mưa tên lửa. Cuộc chiến nhanh chóng bao trùm phần lớn Trung Đông khi Iran đáp trả tương xứng.
Cuộc chiến cùng hành động đóng cửa Eo biển Hormuz để trả đũa của Iran đã đẩy nền kinh tế toàn cầu vào tình trạng hỗn loạn. Eo biển này là tuyến đường thủy trọng yếu đối với phần lớn lượng dầu nhập khẩu của châu Á, và Trung Quốc, quốc gia nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, đang cảm nhận rõ tác động.
Nhưng trong lúc sự chú ý toàn cầu đổ dồn vào Trung Đông, việc kiểm soát lực lượng quân đội hùng mạnh của Trung Quốc vẫn là mối quan tâm chính trị hàng đầu của nhà lãnh đạo tối cao Tập Cận Bình, khi ông hướng tới việc kéo dài thời gian cầm quyền của mình tại kỳ đại hội toàn quốc tiếp theo của Đảng Cộng sản Trung Quốc vào năm 2027.
Chỉ một tuần sau khi chiến tranh Trung Đông nổ ra, Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư Trung Quốc Tập Cận Bình đã thả một “quả bom” xuống quân đội của mình.
Cụ thể, vào ngày 07/03, ông đã có bài phát biểu tại một phiên họp toàn thể của các đại biểu đến từ Quân Giải phóng Nhân dân và Lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân. Bài phát biểu diễn ra trong kỳ họp thường niên của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, tức Quốc hội Trung Quốc, tại Bắc Kinh.
Bài phát biểu phản ánh cảm giác khủng hoảng của Tập. Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư cũng đồng thời là Tổng Tư lệnh của Quân Giải phóng Nhân dân, thông qua chức vụ Chủ tịch Quân ủy Trung ương.
Cụm từ khóa mà ông sử dụng trong bài phát biểu là nhị tâm (er xin), dịch theo nghĩa đen là “hai lòng”, nhưng còn mang ý chỉ sự bất trung.
Trong tiếng Hán cổ, nhị tâm cũng được dùng trong bối cảnh quan hệ chủ-tớ giữa các chúa công và chư hầu.
Bằng cách sử dụng thuật ngữ này, Tập ngầm thừa nhận rằng vẫn còn những vị tướng và sĩ quan bất trung trong quân đội.
Trong một lời cảnh báo đanh thép gửi tới họ, ông khẳng định “Không có chỗ trong quân đội cho những kẻ không trung thành với đảng, và cũng không có nơi ẩn náu cho các phần tử tham nhũng.” Ông nói thêm: cuộc chiến chống tham nhũng phải được thúc đẩy một cách kiên quyết.
Lời cảnh báo được đưa ra dù Tập đã tập trung quyền lực chính trị – bao gồm cả quyền lực bên trong Quân Giải phóng Nhân dân – vào tay mình. Việc Tập cảm thấy bắt buộc phải đưa ra một thông điệp như vậy cho thấy rõ ràng ông đang lo lắng thái quá và đang chật vật kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân ngay cả sau chiến dịch thanh trừng tham nhũng kéo dài trong quân đội.
Dưới sự kiểm soát chặt chẽ của đảng, Trung Quốc là một chế độ độc tài. Vì sứ mệnh lớn nhất của Quân Giải phóng Nhân dân là bảo vệ sự cai trị của đảng, nên việc quân đội phải trung thành với đảng cũng là lẽ tự nhiên.
Xét đến quan hệ đảng-quân đội này, gần như không có khả năng xảy ra một cuộc đảo chính. Vậy thì tại sao Tập lại thấy cần thiết phải cảnh báo quân đội về sự bất trung?
Bởi khi Tập nhắc đến sự trung thành với đảng, thực chất ông đang ám chỉ sự trung thành với chính ông, “hạt nhân” của Ban Chấp hành Trung ương đảng.
Phát biểu ngày 07/03 của Tập có nghĩa là những kẻ mà ông cho là bất trung với đảng – với chính Tập – đều là “các phần tử tham nhũng” và sẽ là đối tượng của chiến dịch chống tham nhũng và thanh trừng khốc liệt của ông. Trong khi đó, tham nhũng liên quan đến tiền bạc bất chính có lẽ ít quan trọng hơn đối với ông.
Lời cảnh báo chống lại sự bất trung của Tập hẳn đã nhắc nhở các quan chức cấp cao của Quân Giải phóng Nhân dân về Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương kiêm Ủy viên Bộ Chính trị Trương Hựu Hiệp, người vừa bị thanh trừng hồi đầu năm nay. Trước đó, Tập từng giúp đưa Trương trở thành sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân.
Tập và Trương đều là “hồng nhị đại” (thế hệ đỏ thứ hai), tức con cái của các nhà lãnh đạo đảng thời kỳ cách mạng, và còn là người quen cũ. Trương lớn hơn Tập ba tuổi và từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh đáng tin cậy nhất của nhà lãnh đạo tối cao.
Cha của Trương Hựu Hiệp, Trương Tông Tốn, là một trong những “khai quốc công thần” của Trung Quốc. Người con trai của ông cũng có kinh nghiệm thực chiến, từng chỉ huy quân đội trong Chiến tranh Trung-Việt năm 1979 và xung đột biên giới Trung-Việt năm 1984. Bên cạnh đó, Trương Tông Tốn và cựu Phó Thủ tướng Tập Trọng Huân – cha của Tập Cận Bình – đều sinh ra ở tỉnh Thiểm Tây và từng là đồng minh của nhau.
Trong lúc thế giới đang xôn xao về cuộc chiến ở Iran, thuật ngữ nhị tâm lại tạo ra một làn sóng bàn tán âm thầm ở Trung Quốc.
Để tìm hiểu về thuật ngữ này, một trí thức Trung Quốc khuyên mọi người nên đọc “Nhị Tâm Tập,” một tập tiểu luận do Lỗ Tấn viết vào những năm 1930. “Tập” ở đây có nghĩa là bộ sưu tập.
Cuốn sách chứa một số câu có thể hữu ích trong việc hiểu ý nghĩa thực sự của những phát biểu ngày 07/03 của Tập Cận Bình. Lỗ Tấn đã viết một cách mỉa mai về nhị tâm khi trích dẫn bài viết của một nhà phê bình người Đức.
Theo Lỗ Tấn, nếu một người bị xem là hai lòng và ấp ủ những quan điểm riêng của họ, người đó chắc chắn sẽ phải hứng chịu những cuộc tấn công và bức hại khủng khiếp, nhưng cuộc tấn công tồi tệ nhất lại đến từ chính những người thuộc cùng tầng lớp xã hội với họ.
Lỗ Tấn nhận định những kẻ bức hại cùng tầng lớp xã hội này tin rằng những nhà tư tưởng tự do hai lòng đang thực hiện hành vi nổi loạn “đáng khinh.” Vì lẽ đó, những kẻ bức hại sẽ cố gắng xóa sổ tiếng nói của họ bằng mọi giá.
Lỗ Tấn được xem là cha đẻ của văn học Trung Quốc hiện đại. Khi còn trẻ, ông từng theo học tại Học viện Y khoa Sendai của Nhật Bản, nay là Trường Y thuộc Đại học Tohoku, ở Sendai, tỉnh Miyagi.
Sau khi trở về Trung Quốc, Lỗ Tấn chuyển hướng sang văn học và cuối cùng trở thành nhà văn cánh tả hàng đầu của Trung Quốc hiện đại. Một điều thú vị là ông đồng cảm mạnh mẽ đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc.
Tập tiểu luận của Lỗ Tấn không chỉ cung cấp những hiểu biết sâu hơn về phát biểu ngày 07/03 của Tập, mà còn về quyết định của nhà lãnh đạo tối cao trong việc thanh trừng Trương Hựu Hiệp.
Tập và Trương sống trong cùng một tầng lớp xã hội, đó là lý do tại sao Tập tin tưởng Trương và đưa ông trở thành sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân. Nhưng quan hệ đặc biệt, gần như ngang hàng của hai người này cuối cùng lại mang đến tai họa cho Trương.
Tập hiện đã là nhà lãnh đạo không có đối thủ của Trung Quốc; ông sẵn sàng loại bỏ các tướng lĩnh nếu cho rằng họ có thể, dù chỉ một chút, bất trung với mình. Nhưng còn có một lý do khác khiến Tập nhắm vào Trương trong giai đoạn cuối của chiến dịch thanh trừng: bởi vì cả hai đều xuất thân từ cùng một tầng lớp xã hội.
Nói cách khác, có một yếu tố cảm xúc giữa Tập và Trương, điển hình là việc Tập sử dụng thuật ngữ nhị tâm.
Lời kêu gọi trung thành cũng xuất hiện trong hàng ngũ cảnh sát Trung Quốc. Điều này được thể hiện rõ ràng qua khẩu hiệu được in nổi bật trên một bảng quảng cáo ở lối vào Bộ Công an tại Bắc Kinh, cơ quan giám sát các tổ chức cảnh sát trên toàn Trung Quốc.
Khẩu hiệu này bắt đầu bằng lời kêu gọi trung thành với đảng. Điều này hơi kỳ lạ vì, xét cho cùng, cảnh sát có nhiệm vụ bảo vệ tất cả người dân Trung Quốc bất kể họ thuộc khuynh hướng chính trị nào.
Vụ việc liên quan đến Trương Hựu Hiệp đang diễn ra trong lặng lẽ. Vào ngày 24/01, Bộ Quốc phòng Trung Quốc đã đưa ra một tuyên bố ngắn gọn chính thức thông báo rằng Trương đã bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng.” Đây là những từ ngữ thường được sử dụng khi một người đang bị thanh trừng.
Đáng nói là khi Tập cảnh báo Quân Giải phóng Nhân dân về sự bất trung vào ngày 07/03, Trương vẫn nằm trong danh sách các đại biểu tham dự kỳ họp thường niên của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, từ ngày 5 đến ngày 12 tháng 3.
Đã hơn hai tháng trôi qua kể từ khi cuộc điều tra về Trương được công bố. Nhưng vẫn không có thông báo chính thức nào được đưa ra về việc ông bị cách chức Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Các phương tiện truyền thông tin tức cũng khá im ắng trước câu chuyện của Trương. Và trên công cụ tìm kiếm hàng đầu của Trung Quốc, nếu gõ tên của Trương, bạn sẽ thấy rằng tư cách Ủy viên Bộ Chính trị và chức danh Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương của Trương vẫn không thay đổi.
Tất cả những điều này chứng tỏ rằng các nhà chức trách Trung Quốc đang hành động cực kỳ thận trọng.
Tập sẽ không cảm thấy an tâm cho đến khi hình phạt khắc nghiệt đối với Trương được chính thức công bố và tất cả các cơ quan liên quan của đảng cùng chính phủ bày tỏ sự ủng hộ vững chắc đối với hành động trừng phạt đó.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.