Nguồn: Dan Wang và Julian Gewirtz, “Can America Avoid a Jack Ma Moment?,” New York Times, 28/06/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Một giám đốc công nghệ nổi tiếng toàn cầu, trong lúc hưng phấn vì chuẩn bị chào bán cổ phiếu ra công chúng, đã có những phát biểu thiếu thận trọng chỉ trích chính phủ. Nhà nước liền phản đòn mạnh mẽ hơn bất kỳ ai có thể ngờ. Chỉ qua một đêm, thỏa thuận giữa một lĩnh vực kinh tế đang bùng nổ và chính phủ đã bị phá vỡ.
Nếu bạn nghĩ câu chuyện này có thể là về Anthropic, bạn chỉ đúng một nửa mà thôi. Vào năm 2020, nhà đồng sáng lập Alibaba, Jack Ma, đã rơi vào tình cảnh khốn đốn sau khi công khai chỉ trích các cơ quan quản lý Trung Quốc. Viện dẫn các lo ngại về quản lý, các nhà chức trách sau đó đã hủy bỏ đợt chào bán cổ phiếu công khai của Ant Group — một công ty khác mà Ma đồng sáng lập — gây ra một cơn bão pháp lý khiến hầu như không có công ty công nghệ Trung Quốc nào thoát khỏi ảnh hưởng.
Chính phủ Mỹ đang tiến gần tới khoảnh khắc Jack Ma của riêng mình, khi một chính phủ làm tổn thương một nhà lãnh đạo công nghệ dường như chỉ bởi vì ác cảm. Những hành động tự hủy của Mỹ, chứ không phải sự cạnh tranh từ Trung Quốc, có lẽ mới là mối đe dọa lớn nhất đối với sự phát triển của AI trong nhiều năm tới, rất lâu sau khi chính phủ và Anthropic giải quyết được tranh chấp hiện tại.
Vào ngày 9/6 vừa qua, Anthropic đã ra mắt mô hình Fable 5 của mình, một phiên bản được tinh chỉnh từ mô hình Mythos mạnh mẽ, sở hữu khả năng khó tin trong việc tìm ra các lỗ hổng phần mềm. Giám đốc điều hành của Anthropic, Dario Amodei, thậm chí còn tiết lộ các công ty từng sử dụng Mythos đã gọi nó là một “siêu vũ khí”. Ba ngày sau, chính phủ Mỹ ban hành chỉ thị kiểm soát xuất khẩu ngăn chặn người nước ngoài và những người không phải công dân Mỹ sử dụng Fable 5 — bao gồm cả một số nhân viên của chính Anthropic — theo đó buộc Anthropic phải vô hiệu hóa mọi quyền truy cập vào mô hình. Vô số lời giải thích đã được đưa ra sau chỉ thị này, bao gồm rủi ro “bẻ khóa” (khi một mô hình vượt qua các rào chắn an toàn được tích hợp sẵn) và rủi ro bị các đối thủ nước ngoài truy cập. Đến thứ Sáu ngày 26/6, chính phủ đã cho phép Anthropic khôi phục quyền truy cập của một số người dùng vào một phiên bản của Mythos, dù các cuộc đàm phán về Fable 5 vẫn đang diễn ra.
Trong thập kỷ qua, chính phủ Mỹ đôi khi đã sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu để giáng những đòn chí mạng vào các công ty công nghệ hàng đầu của Trung Quốc. Nhưng hành động nhắm vào Anthropic đã đảo lộn logic này bằng cách quay ngược công cụ chính sách đó chống lại các công ty Mỹ, được cho là nhằm củng cố sự kiểm soát của chính phủ Mỹ đối với các mô hình AI ngày càng khó nắm bắt. Những thách thức trong việc quản lý AI tiên tiến được cho là đã khiến chính phủ yêu cầu đối thủ chính của Anthropic, OpenAI, giới hạn người dùng đối với mô hình tiếp theo của họ.
Chúng ta thường nghĩ AI là một cuộc chạy đua giữa Mỹ và Trung Quốc. Nhưng thay vào đó, chúng ta đang chứng kiến sự xuất hiện của một hình thức cạnh tranh thậm chí còn gay gắt hơn — giữa quyền lực công của các chính phủ và quyền lực tư của các công ty đầy tham vọng. Cả hai quốc gia đều đang chật vật tìm cách xác định xem liệu các công ty AI tiên phong của họ là những nhà vô địch quốc gia hay là các mối đe dọa an ninh quốc gia. Các phòng thí nghiệm AI ở cả hai nước cũng bắt đầu nhận ra hoạt động của họ phụ thuộc nhiều như thế nào vào sự chấp thuận của nhà nước. Chính phủ Mỹ cần phải đạt được sự cân bằng tốt hơn giữa tham vọng và kiểm soát, nếu không muốn gây ra những tổn hại không thể cứu vãn cho quan hệ của họ với các công ty này, cũng như lợi thế công nghệ dài hạn của nước Mỹ.
Chính quyền Trump nhiệm kỳ hai đã liên tục đảo từ thái cực này sang thái cực khác trong chính sách AI. Sau khi nhậm chức, họ chọn giảm bớt sự chú trọng vào một số quan ngại về an toàn AI, hạ thấp những tác hại đối với người lao động, và ca ngợi những ưu điểm của cách tiếp cận không can thiệp. Nhưng lập trường này đã thay đổi vào tháng 3: Lầu Năm Góc chỉ định Anthropic là một rủi ro chuỗi cung ứng sau khi công ty này phản đối việc sử dụng các mô hình AI của mình trong vũ khí tự hành và giám sát hàng loạt trong nước. Các báo cáo về khả năng của Mythos được công bố một tháng sau đó dường như đã gây sốc cho chính quyền, khiến họ phải xem xét vấn đề an toàn một cách nghiêm túc hơn. Cuộc đối đầu xoay quanh Fable 5 là bước ngoặt mới nhất trong cuộc dàn xếp giữa một công ty luôn tuyên bố muốn có các biện pháp bảo vệ và một chính quyền muốn có quyền kiểm soát tuyệt đối đối với các mô hình này.
Trong khi đó, chính phủ Trung Quốc đã giám sát các phòng thí nghiệm AI của họ trong một thời gian dài hơn đáng kể. Họ yêu cầu đánh giá bảo mật và thử nghiệm các mô hình về khả năng lường trước một loạt các vấn đề nhạy cảm chính trị của Bắc Kinh. Nhà nước đã cấm các công ty Trung Quốc mua các dòng chip Nvidia tiên tiến trong nỗ lực ưu ái ngành công nghiệp chip nội địa, ngay cả sau khi chính quyền Trump cho phép bán những con chip này sang Trung Quốc. Theo báo cáo, họ cũng hạn chế việc ra nước ngoài của một số nhà nghiên cứu AI nhất định và yêu cầu hai trong số các nhà sáng lập của Manus — một tác nhân AI phổ biến hoạt động như một trợ lý kỹ thuật số — không được rời khỏi Trung Quốc trong lúc chính phủ xem xét việc Meta mua lại công ty của họ. Nhà chức trách ngay sau đó đã ra lệnh hủy bỏ thương vụ này.
Khác với ở Mỹ, tại Trung Quốc chẳng một ai thắc mắc ai sẽ là người chiến thắng cuối cùng trong cuộc đấu tranh giữa quyền lực nhà nước và quyền lực doanh nghiệp. Nhưng những tác động của cơn bão pháp lý mà Bắc Kinh giải phóng vào năm 2020 vẫn còn hiển hiện rõ ràng. Cổ phiếu của Alibaba đã mất khoảng 2/3 giá trị kể từ bài phát biểu của Jack Ma và Ant Group vẫn chưa thể lên sàn. Nguồn vốn đầu tư mạo hiểm ở Trung Quốc đã sụp đổ và giờ đây chỉ mới bắt đầu phục hồi. Ngày nay, hầu như bất kỳ cuộc trò chuyện nào với các phòng thí nghiệm AI của Trung Quốc cũng bao gồm những lời phàn nàn gay gắt về sự can thiệp quá mức của chính phủ.
Nước Mỹ — với hệ thống bảo vệ pháp lý và thị trường vốn sâu rộng đang rót tiền vào AI — không có khả năng phải chịu hậu quả ở mức độ tương tự. Các công ty và các quan chức chính phủ nhiều khả năng sẽ thấu hiểu nhau phần nào. Nhưng Washington và các phòng thí nghiệm AI của Mỹ cần đối xử với nhau một cách chân thành và nghiêm túc hơn trong tương lai.
Đầu tiên, người đứng đầu các phòng thí nghiệm AI cần ngừng việc “gieo rắc nỗi sợ hãi” (doom trolling). Việc đưa ra những tuyên bố đầy hoảng loạn về tiềm năng hủy diệt của AI mà không có kế hoạch hợp tác với chính phủ để giải quyết những rủi ro đó là một việc làm vô lý. Chính quyền hiện tại khiến cho sự hợp tác như vậy trở nên đặc biệt khó khăn vì họ đã thể hiện rõ thái độ sẵn sàng trừng phạt các công ty để khẳng định quyền thống trị hoặc thỏa mãn một nhóm cử tri chính trị. Nhưng các phòng thí nghiệm vẫn phải ưu tiên việc giải quyết những tác động mang tính biến đổi của AI.
Thứ hai, chính phủ Mỹ cần nhận ra rằng ván cược AI là quá lớn để có thể mặc kệ niềm tin bị phá vỡ. Dù vừa có một sắc lệnh hành pháp gần đây nhằm thiết lập một chương trình đánh giá tự nguyện đối với các mô hình tiên tiến bậc nhất, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth dường như lại tỏ ra thích thú khi thấy Anthropic gặp rắc rối với chính phủ. Chính quyền đã áp đặt những hạn chế lớn đối với Anthropic mà không đưa ra lời giải thích thỏa đáng. Ngay cả khi chính phủ cảm thấy khó chịu trước thái độ của các giám đốc công ty AI, việc đối xử với họ bằng thái độ khinh thường là một hành động thiếu trách nhiệm. Các đồng minh của Mỹ đang tự hỏi liệu họ có thể dựa vào các mô hình AI của Mỹ hay không, và các nhà nghiên cứu tài năng nước ngoài làm việc tại các phòng thí nghiệm của Mỹ đang xem xét lại kế hoạch sự nghiệp của mình — cả hai điều này đều không phục vụ cho lợi ích của nước Mỹ.
Thứ ba, chính phủ Mỹ và các phòng thí nghiệm AI của họ cần cập nhật hiểu biết về AI của Trung Quốc. Những tuyên bố của Bắc Kinh về AI rõ ràng ít mang tính tận thế hơn so với của Anthropic; các công ty Trung Quốc ít có khả năng đầu tư vào các trung tâm dữ liệu hơn (do thiếu chip của Mỹ) và quan tâm nhiều hơn đến việc ứng dụng AI vào các công nghệ vật lý. Về nhiều mặt, Trung Quốc đang theo đuổi một tầm nhìn hoàn toàn khác biệt về tương lai AI. Những xung khắc bên trong Trung Quốc có thể mang đến một cơ hội cho Mỹ để đào sâu thêm khoảng cách giữa các doanh nhân Trung Quốc và nhà nước Trung Quốc chuyên quyền — nhưng điều đó đòi hỏi chính quyền Mỹ phải từ bỏ các chính sách có vẻ thù địch đối với nhân tài nước ngoài, bao gồm cả công dân Trung Quốc.
Hỗn loạn xoay quanh AI trong những tuần gần đây là việc làm tự chuốc lấy thất bại. Nếu muốn chiến thắng trong tương lai AI, nước Mỹ cần làm tốt hơn trong việc tránh những sai lầm của Bắc Kinh.
Dan Wang là nghiên cứu viên tại Viện Hoover thuộc Đại học Stanford và là tác giả cuốn Breakneck: China’s Quest to Engineer the Future.
Julian Gewirtz là học giả nghiên cứu cấp cao tại Đại học Columbia. Ông từng là giám đốc cấp cao về các Vấn đề Trung Quốc và Đài Loan tại Hội đồng An ninh Quốc gia và phó điều phối viên về Trung Quốc tại Bộ Ngoại giao Mỹ.