Nguyễn Ngọc Như Quỳnh
3-8-2026
Việt Nam mua hàng nước ngoài nhiều hơn bán ra hơn 20 tỉ USD chỉ trong hơn sáu tháng. Bình thường, doanh nghiệp phải mua thêm ngoại tệ để thanh toán hàng nhập khẩu, tạo áp lực khiến USD tăng giá và tiền đồng mất giá. Nhưng lần này, tỷ giá chỉ tăng nhẹ.
Các chuyên gia được báo Thanh Niên dẫn lời giải thích rằng Việt Nam vẫn có USD từ vốn đầu tư nước ngoài, kiều hối và khách du lịch. Ngân hàng Nhà nước cũng sử dụng các biện pháp kỹ thuật để giữ tỷ giá. Tuy nhiên, bài báo không đưa ra con số cụ thể: những nguồn trên mang về bao nhiêu USD, Ngân hàng Nhà nước đã phải cung ứng bao nhiêu và có chuyển nghĩa vụ thanh toán sang những tháng sau hay không.
Đáng nói hơn, bài báo gọi nhập siêu là chuyện “chu kỳ” của nửa đầu năm. Nhưng Việt Nam đã xuất siêu 10 năm liên tiếp, từ năm 2016 đến năm 2025. Cùng kỳ năm ngoái vẫn còn xuất siêu 5,1 tỉ USD. Nhập siêu hơn 20 tỉ USD là một cú đảo chiều lớn sau một thập kỷ, không thể giải thích đơn giản bằng yếu tố mùa vụ.
Muốn hiểu vấn đề, phải nhìn xem Việt Nam nhập siêu từ đâu và xuất siêu sang đâu.
Trong sáu tháng đầu năm 2026, Việt Nam nhập siêu từ Trung Quốc tới 77,3 tỉ USD, tăng 39% so với cùng kỳ. Cũng trong sáu tháng đó, Việt Nam xuất siêu sang Mỹ 75,3 tỉ USD, tăng 21,3%. Hai con số gần như cân nhau và cùng phình to. Nói dễ hiểu, một phần lớn nguyên liệu, máy móc và linh kiện được mua từ Trung Quốc, đưa vào Việt Nam sản xuất hoặc lắp ráp, rồi hàng hóa được bán chủ yếu sang Mỹ.
Như vậy, dòng thương mại của Việt Nam đang vận hành theo một vòng: Nhập hàng và đầu vào từ Trung Quốc, sản xuất hoặc lắp ráp tại Việt Nam, rồi xuất hàng sang Mỹ để thu USD.
Chính lượng USD kiếm được từ xuất khẩu sang Mỹ có thể giúp bù đắp nhu cầu ngoại tệ để thanh toán hàng nhập khẩu từ Trung Quốc. Đây là một phần quan trọng giải thích vì sao Việt Nam nhập siêu nhưng tỷ giá chưa tăng mạnh. Tuy nhiên, bài trên báo Thanh Niên lại không phân tích cấu trúc này.
Vấn đề là mô hình ấy chứa nhiều rủi ro.
Nếu đồng nhân dân tệ bị định giá thấp, nguyên liệu và hàng hóa Trung Quốc sẽ càng rẻ, khiến Việt Nam nhập khẩu nhiều hơn và phụ thuộc sâu hơn vào nguồn cung Trung Quốc. Ngược lại, Việt Nam phải duy trì sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu tại Mỹ để tiếp tục thu về đủ USD. Vì thế, Việt Nam khó để tiền đồng tăng giá mạnh, bởi hàng Việt sẽ trở nên đắt hơn tại thị trường Mỹ nhưng vẫn phải cạnh tranh với hàng Trung Quốc đang được hưởng lợi từ đồng nhân dân tệ rẻ.
Trong khi đó, Big Mac Index tháng 7/2026 cho thấy một chiếc Big Mac tại Việt Nam có giá quy đổi khoảng 2,89 USD, so với 6,22 USD tại Mỹ. Theo cách so sánh đơn giản này, tiền đồng đang thấp hơn USD khoảng 53%.
Chỉ số Big Mac chỉ mang tính tham khảo vì giá bánh còn phụ thuộc vào tiền lương, mặt bằng và mức sống; các nước có thu nhập thấp gần như luôn có vẻ “định giá thấp” theo thước đo này. Một thước đo chính thức hơn: báo cáo của Bộ Tài chính Mỹ dẫn đánh giá của IMF rằng trong năm 2024, tiền đồng bị định giá thấp khoảng 12,9% theo tỷ giá thực hiệu lực. Cả hai con số đều không đủ để kết luận Việt Nam thao túng tiền tệ, nhưng chúng cho thấy tỷ giá “ổn định” không đồng nghĩa với việc tiền đồng “mạnh”. Ổn định chỉ có nghĩa là giá chưa thay đổi, chứ không giải thích vì sao chưa thay đổi.
Điều đáng chú ý hơn là Bộ Tài chính Mỹ vẫn đưa Việt Nam vào danh sách theo dõi chính sách tỷ giá tháng 7/2026. Mỹ chưa kết luận Việt Nam thao túng tiền tệ, nhưng đang quan tâm đến hai vấn đề: Việt Nam xuất siêu quá lớn sang Mỹ và có thặng dư cán cân vãng lai đáng kể.
Vì vậy, Việt Nam đang đứng trước một thế khó: Nhập siêu lớn từ Trung Quốc nhưng lại cần xuất siêu lớn sang Mỹ để bù lại. Nếu dòng xuất khẩu sang Mỹ bị thuế quan, điều tra xuất xứ hoặc chính sách tỷ giá làm chậm lại, nguồn USD bù cho nhập khẩu từ Trung Quốc cũng sẽ suy giảm. Khi ấy, áp lực lên tỷ giá mới thực sự lộ ra.
Do đó, câu hỏi không chỉ là tại sao USD chưa tăng, mà còn là: Tỷ giá đang ổn định vì nền kinh tế thực sự cân bằng hay vì lượng USD thu được từ thị trường Mỹ vẫn đang che lấp sự phụ thuộc ngày càng lớn vào hàng hóa và nguyên liệu Trung Quốc?
Bài báo thừa nhận dự trữ ngoại hối đang “mỏng” nhưng không nói mỏng đến đâu. Theo báo cáo tháng 7/2026 của Bộ Tài chính Mỹ, dự trữ ngoại hối của Việt Nam cuối năm 2025 là 83,6 tỉ USD. Nếu so một cách tương đối với tốc độ nhập khẩu năm 2026, số dự trữ này chỉ tương đương chưa đến hai tháng nhập khẩu. Tuy nhiên, không thể từ đó kết luận toàn bộ dự trữ đang được sử dụng để giữ tỷ giá.
Điều có thể khẳng định là Ngân hàng Nhà nước đã bán ngoại tệ để hỗ trợ tiền đồng. Theo số liệu Việt Nam cung cấp cho Bộ Tài chính Mỹ, đây là con số mà chính người dân trong nước không được công bố. Lượng ngoại tệ bán ròng trong năm 2025 khoảng 1 tỉ USD, tương đương 0,2% GDP. Ngân hàng Nhà nước chủ yếu can thiệp trên thị trường giao ngay, nhưng cũng sử dụng các hợp đồng kỳ hạn để hạn chế đà mất giá của tiền đồng. Còn đã can thiệp bao nhiêu trong năm 2026 thì hiện người dân vẫn chưa được biết.
Cũng theo báo cáo này, Ngân hàng Nhà nước cam kết từ năm 2027 sẽ công bố hằng năm lượng ngoại tệ mua ròng dương, bao gồm giao dịch giao ngay và kỳ hạn, với độ trễ ba tháng; đồng thời công bố số liệu dự trữ ngoại hối và các vị thế kỳ hạn theo chuẩn IMF. Nghĩa là mức độ minh bạch sẽ được cải thiện, nhưng công chúng vẫn chưa có đầy đủ dữ liệu để biết Ngân hàng Nhà nước đang phải trả giá bao nhiêu nhằm giữ tỷ giá trong giai đoạn hiện nay.
Vì vậy, câu hỏi vẫn còn nguyên: từ nay đến khi số liệu được công khai, Ngân hàng Nhà nước đã bán bao nhiêu USD, ký bao nhiêu hợp đồng kỳ hạn và chuyển bao nhiêu áp lực tỷ giá sang tương lai?
P.S.: Bài trên trang Nikkei Asia đặt đúng vấn đề mà báo trong nước không dám nói thẳng: Mục tiêu tăng trưởng 10% đang va vào khả năng thực của nền kinh tế. Đầu tư hạ tầng có thể kéo GDP lên, nhưng tiền đâu để làm, hệ thống ngân hàng có chịu nổi không, điện có đủ không, lao động có đáp ứng được không và các dự án có tạo ra năng suất tương xứng hay không?
Nguồn: Tiếng Dân