Quyết tâm không khuất phục cùng khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Iran đang đẩy Tổng thống Trump vào thế khó khi tìm kiếm thỏa thuận với Tehran, theo giới chuyên gia.
3 tháng sau khi Mỹ – Israel mở chiến dịch tấn công Iran, các cuộc giao tranh nóng đã dừng lại nhờ lệnh ngừng bắn, nhưng lệnh phong tỏa cảng biển của Washington và việc Tehran kiểm soát eo biển Hormuz đã tạo ra thế bế tắc toàn diện ở tuyến đường biển huyết mạch với năng lượng toàn cầu.
Đến nay, không bên nào chịu nhượng bộ để mở lại eo biển Hormuz, khiến thiệt hại với kinh tế thế giới ngày càng trầm trọng và nguy cơ xung đột bùng phát trở lại đang tăng lên từng ngày. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tỏ ra mất kiên nhẫn với Iran và ngày 18/5 tuyên bố ông đã phê duyệt chiến dịch không kích Iran trở lại, nhưng đồng ý hoãn theo đề nghị của các nước vùng Vịnh để tiếp tục tạo điều kiện cho đàm phán.
Câu hỏi mà các nhà hoạch định chính sách đặt ra lúc này là tình trạng bế tắc trong đàm phán có thể kéo dài bao lâu trước khi các bên cạn kiên nhẫn và đi đến quyết định nối lại chiến sự.
Những lời kêu gọi nối lại hành động quân sự đang xuất hiện ngày càng nhiều tại Mỹ và Israel, khi một số quan chức lập luận rằng gia tăng áp lực bằng bom đạn có thể làm suy yếu vị thế của Iran và buộc họ phải khuất phục trên bàn đàm phán.
“Nhưng có một vấn đề lớn đối với lập luận này. Mỹ đã thử nghiệm nó, lặp đi lặp lại mà Iran vẫn không đầu hàng”, Danny Citrinowicz, chuyên gia cấp cao về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận xét.
Hãng thông tấn Reuters dẫn lời các quan chức Iran khẳng định việc nhượng bộ về chương trình tên lửa, năng lực hạt nhân hay quyền kiểm soát eo biển Hormuz không phải thỏa hiệp mà là đầu hàng, bởi chúng đóng vai trò như trụ cột tư tưởng quyết định sống còn của Cộng hòa Hồi giáo.
Citrinowicz cho rằng điều này cho thấy vì sao ngay cả cuộc đối đầu quân sự kéo dài cũng không thể khiến Tehran từ bỏ những lằn ranh đỏ của mình và lý do việc Mỹ đẩy căng thẳng leo thang hơn nữa cũng khó có thể thành công.
Đòn bẩy thời gian
Mỹ muốn Iran ngừng làm giàu uranium trong 20 năm và chuyển toàn bộ vật liệu hạt nhân sang nước này.
Trong khi đó, Iran muốn Mỹ – Israel chấm dứt các cuộc tấn công, được bảo đảm an ninh, bồi thường chiến tranh và được công nhận chủ quyền đối với eo biển Hormuz, những điều khoản mà Washington đến nay vẫn bác bỏ.
Tổng thống Trump cuối tuần trước cảnh báo Iran rằng “thời gian không còn nhiều”, đồng thời tuyên bố họ “tốt nhất nên hành động nhanh lên, nếu không sẽ chẳng còn lại gì”. Ông đe dọa nếu Tehran không đạt được thỏa thuận với Washington, họ sẽ phải đối mặt với “một khoảng thời gian vô cùng tồi tệ”.
Theo Ali Vaez từ Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, không bên nào chịu nhượng bộ để đạt được thỏa thuận bởi “cả hai đều tin thời gian ủng hộ mình và bản thân đang chiếm ưu thế”. “Chính suy nghĩ đó đang khiến thỏa thuận trở nên bất khả thi”, ông nói.
Hệ quả là một cuộc chiến sức bền đang tập trung vào eo biển Hormuz. Trước xung đột, eo biển này vận chuyển khoảng 25% lượng dầu thô và 20% lượng khí hóa lỏng toàn cầu. Hiện tại, Hormuz gần như bị đóng cửa, gây gián đoạn nguồn cung năng lượng, khiến thiệt hại kinh tế với Mỹ nói riêng và thế giới nói chung ngày càng tăng. Giá xăng tại Mỹ đã liên tiếp tăng trong những tuần qua, trong khi chính quyền Trump không còn nhiều công cụ hữu hiệu để hạ giá năng lượng.
Cựu quan chức phụ trách vấn đề Iran thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ Alan Eyre, người từng tham gia các cuộc đàm phán trước đây giữa Washington và Tehran, nhận định mục tiêu đạt được thỏa thuận giữa các bên đang nằm ngoài tầm với.
“Hai bên sẽ không bao giờ đạt được đồng thuận. Tổng thống Trump không chỉ muốn thắng, ông ấy muốn được nhìn nhận là đã nghiền nát Iran”, Eyre cho hay.
Iran lại coi kho dự trữ uranium làm giàu cũng như quyền kiểm soát eo biển Hormuz là những tài sản chiến lược cốt lõi quyết định sự tồn vong của quốc gia. “Vì vậy, Iran quyết tâm sử dụng những tài sản này để bảo đảm lợi ích”, một quan chức cấp cao nước này tuyên bố, đồng thời khẳng định đầu hàng “không phải một lựa chọn”.
“Chúng tôi chiến đấu, chúng tôi ngã xuống, nhưng chúng tôi không chấp nhận bị hạ nhục. Đầu hàng là điều hoàn toàn không có trong bản sắc của Iran”, ông nói.
Áp lực ngày càng tăng với Iran
Một quan chức Iran khác lập luận rằng Tehran thực chất đã thắng, không phải bằng cách đánh bại Washington về mặt quân sự, mà bằng việc không chịu khuất phục. Việc chiến dịch không kích do Mỹ – Israel thực hiện suốt nhiều tuần không thể khiến Iran lùi bước càng củng cố quan điểm ở nước này lâu nay rằng sở hữu uranium và kiểm soát eo biển Hormuz là yếu tố cốt lõi trong năng lực răn đe của họ.
“Tổng thống Trump muốn tuyên bố chiến thắng, nhưng Iran sẽ không giúp ông ấy làm được điều đó. Liệu nền kinh tế thế giới có chịu đựng nổi áp lực này không? Đây là câu hỏi mà ông Trump đang nợ thế giới câu trả lời”, quan chức Iran nói thêm.
Theo ông, thêm nhiều cuộc không kích hơn nữa cũng không thay đổi được tính toán của Iran mà chỉ đẩy nhanh tiến trình leo thang căng thẳng. Tehran sẽ không bao giờ từ bỏ làm giàu uranium hay cúi đầu trước tối hậu thư nếu không nhận được tín hiệu thỏa hiệp từ Washington.
Tuy nhiên, đằng sau lập trường cứng rắn, các nguồn tin Iran thân cận với chính quyền mô tả một thực tế nhiều mâu thuẫn hơn. Tehran không muốn kéo dài tình trạng “lửng lơ”, nhất là khi lạm phát leo thang, thất nghiệp trầm trọng và các đợt không kích vào những ngành công nghiệp then chốt đang khiến nền kinh tế vốn đã kiệt quệ ngày càng lao đao.
Thay vào đó, các nguồn tin cho biết Iran đang tìm kiếm một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt xung đột, mở cửa lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa, trước khi giải quyết những vấn đề nan giải hơn như gỡ bỏ trừng phạt hay hạn chế chương trình hạt nhân.
Về vấn đề hạt nhân, các nguồn tin Iran cho hay Tehran có thể pha loãng 440 kg uranium làm giàu ở cấp độ cao hoặc chuyển một phần ra nước ngoài, lý tưởng nhất là sang Nga, với lập luận rằng họ có thể lấy lại nếu Mỹ vi phạm thỏa thuận. Tuy nhiên, phía Mỹ từ chối đề xuất này.
Iran cũng đang thúc đẩy rút ngắn thời gian tạm dừng làm giàu uranium so với mức 20 năm mà Mỹ yêu cầu, đồng thời đòi được lấy lại toàn bộ 30 tỷ USD tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Tuy nhiên, Mỹ chỉ đồng ý giải phóng 1/4 số tài sản trên theo lộ trình.
Không có chỗ cho giải pháp quân sự
Iran đang tìm kiếm một cơ chế quản trị mới đối với Hormuz và từ chối quay lại trạng thái như trước xung đột, trong khi Mỹ kiên quyết yêu cầu mở cửa eo biển trở lại vô điều kiện. Đây được cho là bất đồng còn khó khỏa lấp hơn cả vấn đề hạt nhân.
Aaron David Miller, cựu quan chức kiêm nhà đàm phán Trung Đông của Mỹ, nhận định việc kiểm soát eo biển Hormuz sẽ là thước đo thành bại chính đối với Washington.
“Kết cục của vấn đề này có thể định hình chính sách đối ngoại của ông Trump”, Miller nói, thêm rằng Tổng thống Mỹ “đặc biệt nhạy cảm trước nguy cơ bị coi là bên thất bại”.
Nếu muốn mở lại Hormuz mà không đạt được thỏa thuận chính trị, Mỹ sẽ phải triển khai bộ binh để “kiểm soát lâu dài lãnh thổ Iran”, điều có thể gây ra rủi ro rất lớn với binh sĩ Mỹ, Miller cho hay.
Đồng tình với quan điểm trên, Ali Vaez lập luận rằng không có giải pháp quân sự nào cho vấn đề eo biển Hormuz ngoài một lựa chọn vô cùng tốn kém mà Tổng thống Trump có thể không sẵn lòng thực hiện như Miller nêu ra. Vì vậy, đàm phán vẫn là con đường khả thi duy nhất.
Dù chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đã đạt được những kết quả nhất định về mặt chiến thuật, chiến đấu cơ Mỹ vẫn không thể tung ra đòn dứt điểm mang tính chiến lược, Citrinowicz nhận xét.
“Mỹ không thể khiến chính quyền Iran sụp đổ mà chỉ khiến họ trở nên cứng rắn hơn. Quân đội Mỹ chưa xóa sổ được năng lực tên lửa của Iran, trong khi Tehran vẫn nắm trong tay uranium làm giàu cao”, ông nói.
Citrinowicz tin rằng việc đánh giá quá cao áp lực quân sự và coi thường khả năng chống chịu của Tehran tiềm ẩn những nguy cơ riêng đối với Mỹ.
“Điều này làm tăng nguy cơ Washington một lần nữa bước vào cuộc đối đầu với kỳ vọng rằng cứ tăng sức ép, đối phương sẽ phải đầu hàng, để rồi nhận ra rằng chính quyền Iran sẵn sàng chịu đựng nhiều tổn hại hơn dự tính”, ông nói.
Điều đó đẩy Tổng thống Trump vào thế bí, trên bàn cờ chiến lược nơi ông không thể đảo ngược hay kiểm soát những hệ lụy từ cuộc chiến với Iran, Robert Kagan, chuyên viên nghiên cứu cao cấp tại Viện Brookings, nhận định.
Vũ Hoàng (Theo Reuters, Atlantic, AFP, AP)